عربستان


موقعیت جغرافیایی


کشور عربستان در جنوب غرب آسیا و در منطقه خاورمیانه، بین تا عرض شمالی و تا طول شرقی واقع شده است.
گسترش جغرافیایی عربستان بیشتر در جهت طولی بوده است؛ به طوری که طول این کشور از نقطه ای در مجاورت با اردن در خلیج عقبه، تا نقطه ای در مرز کشور عمان در 20 درجه عرض شمالی و 55 درجه طول شرقی، حدود 2600 کیلومتر است. گسترش جغرافیایی این کشور در عرض جغرافیایی در بیشترین حد خود از منطقه نسیاب در مرز عراق تامجاورت دریای سرخ درکشور یمن حدودا1350کیلومتر میباشد.به این ترتیب بیشترین گسترش جغرافیایی این کشور در امتداد طول جغرافیایی است. با توجه به اینکه عربستان سه ساعت نسبت به نصف النهر مبدا گرینویچ جلوتر است، اختلاف ساعت در شرقی تر ین نقطه این کشور نسبت به غربی ترین آن84 دقیقه است که هر چه از شرق این کشور به طرف غرب پیش می رویم از آن کاسسته میشود.کشور عربستان متجاوز از85درصد شبه جزیره عربستان رادربرگرفته است. این کشور با2149690کیلومتر مربع مساحت از نظر وسعت دوازدهمین کشور جهان محسوب میشود. عربستان در جنوب شرقی آسیا بین خلیج فارس و دریای سرخ، در همجواری کشورهای کویت، عراق، اردن درشمال، یمن در جنوب، امارات متحده عربی و قطر درشرق و عمان در جنوب شرق واقع شده است. در بخش شرقی این کشور، خلیج فارس و درغرب آن دریای سرخ واقع شده است. صحرای نجد بخش اعظم عربستان را شامل شده که بخش جنوبی آن را ربع الخالی میگویند. بیایبان ربع الخالی با 500000کیلومتر مربع مساحت (یک چهارم مساحت عربستان) پهناورترین بیایان خشک و لم یزرع دنیا را تشکیل می دهد. مناطق ساحلی خلیج فارس در این کشور به منطقه احساء معروف است. نواحی کناره دریای سرخ که از بندر عقبه در شمال تا یمن در جنوب ادامه دارد شامل حجازو عسیر می شود. عربستان به جهت دسترسی به آبهای آزاد بین المللی از موقعیت بر جسته ای برخوردار است. این کشور در سواحل دریای سرخ و خلیج فارس به طول2640 کیلومتر ساحل و مرز آبی دارد. نکته قابل توجه در مورد مرزهای عربستان این است که این کشور به منظور دسترسی آسان به خلیج فارس از شرق با اشغال نظامی خورالعدید و تحت فشار قرار دادن دوکشور قطرو امارات متحده عربی به این مرز دست یافته است.

تقسیمات کشوری


عربستان به13 قسمت تقسیم شده است و هر منطقه ای دارای امار ات میباشد. امرای این مناطق از شاهزادگان سعودی میباشند که از امکانات و اختیارات وسیعی برخوردار هستند و توسط پادشاه منصوب میشوند. این مناطق عبارتند از:ریاض، مکه، مدینه، شرقی، قسیم، عسیر، باحه، تبوک، حائل، حدود شمالیه، جیزان، نجران و جوف که هر استان دارای یک مرکز است. از شهرهای مهم عربستان میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
ریاض
شهر ریاض مرکز حکومت، مقر وزارتخانه ها، موسسات مرکزی دولتی و سفارتخانه ها در عربستان است.این شهر زیبا را مروارید صحرا میخوانند. مساحت آن1600کیلومتر مربع و جمعیت آن بیش از چهار میلیون نفر است. ریاض دارای دو دانشگاه بنام ملک سعود و دانشگاه تخصصی نظامی امنیتی میباشد. شهرداری ریاض دارای 17 شعبه میباشد که با مشکل کمی آب شرب قابل استفاده روبرو است. البته با توجه به اینکه این مساله که جمعیت شهر ریاض افزایش قابل توجه ای داشته است. ازطرف دولت اقداماتی برای تامین آب شرب صورت گرفته است. در این زمینه میتوان به حفر چاهای عمیق و استفاده از چاهای سابق ریاض اشاره کرد. این شهر دارای کارخانه های سیمان،گچ،پلاستیک، آلومینیوم و ایستگاه رادیویی و تلویزیونی مستقل است. درروستاهای اطراف شهر؛ مردم به کشاورزی مشغولند و محصولات آنها علاوه بر خرما، سبزیجات و میوه نیز میباشد.
بندر جده
شهر جده بعد از ریاض بزرگترین شهر و بندر اصلی عربستان در دریای سرخ است. دارای دوفرودگاه بین المللی(ملک عبدالعزیز و اسلامی) است که محل ورود اکثر زائران حج میباشد که از طریق هوا و دریا به این کشور می آیند. مساحت این شهر 1200 کیلومتر مربع و دارای جمعیتی بیش از دو میلیون نفر میباشد، این شهر از نظر صنعتی و تجاری فعال بوده و دانشگاه ملک عبد العزیز درآن واقع است. یکی از مهمترین ویژگیهای شهر جده که آن را عروس دریای سرخ مینامند، جنبه ی گردشگری آن است. آب و هوای این سرزمین درتمام فصل های سال تقریبا گرم وخشک و در سواحل، رطوبتی نسبتا بالا دارد.
مکه مکرمه
مکه مکرمه قبله گاه مسلمانان سراسر جهان و دارای اماکن مقد س بسیاری میباشد. شهرمکه در سمت غربی شبه جزیره عربستان و در جنوب مدینه بین دو رشته کوه محصور گردیده است. باساختن خانه کعبه در این نقطه توسط حضرت ابراهیم(ع) و فرزندش اسماعیل و پیدایش چشمه زمزم، شالوده شهر مکه بنیاد نهاده شد. درشمال شرقی مکه، کوه جبل النور قرار گرفته که غار حراءدر آن واقع است، همان جایگاه مقدسی که محل راز و نیاز پیامبر(ص) بود و در آن وحی نازل شد.کوه های عرفات و منی در شرق مکه قرار دارند. در مکه، اماکن مقدس متعددی وجود دارد که مهمترین و با عظمت ترین آن مسجد الحرام است که خود شامل کعبه معظمه، مقام ابراهیم، حجرالاسود و....است. صفا و مروه که جایگاه بلندی است برکوه ابوقبیس و میان صفا، کوه ابوقبیس و مسجد الحرام قرار دارد. مسجد منی؛ مسجد مزدلفه؛ و.... از آثاز مذهبی مکه مکرمه میباشد.
مدینه منو ره
شهر مدینه در500کیلومتری شمال مکه و در زمین همواری بین دوکوه قرار گرفته است؛ آب و هوای گرم و خشکی دارد. این شهر در عصر جاهلیت یثرب نام داشت که با ورود پیامبر اکرم(ص) مدینه النبی نام گرفت، که کوه احد در شمال آن قرار دارد. کوه های طی در مشرق و کوه های عیر در مغرب آن واقع است. آثار مقدس و مذهبی مهم آن مسجد النبی، آرامگاه رسول اکرم(ص) و مسجدقبا نیز در جنوب غربی مدینه قرار دارد. مسجد ذوقبلتین که ازمساجد ساده اما معروف مدینه است در وادی عقیق قرار دارد، که درآن دو قبله یکی به سمت بیت المقدس و دیگری به سوی خانه ی کعبه تغییر نمود. از زیارتگاه های مدینه، قبرستان بقیع و گورستان احد قابل ذکر است. بقیع در طرف شرقی مدینه واقع است؛ که آرامگاه مطهر حضرت فاطمه زهرا (س) صدیقه کبری دخت گرامی حضرت محمد (ص) مدفن فاطمه بنت اسد مادر اولین امام شیعیان حضرت علی(ع) و تربت 4ستاره درخشان آسمان ولایت و امامت یعنی امام حسن مجتبی(ع) ، امام سجاد (ع)، امام محمد باقر (ع)، و امام جعفر صادق (ع) و مدفن جمعی از اصحاب حضرت محمد (ص) و علی (ع) و عده ای از عرفا، زهاد و علماء در این قبرستان قرار دارد.
طائف
شهر طائف تنها شهر عربستان است که آب و هوای معتدل دارد و به همین جهت ، ییلاق این کشور محسوب میشود. دارای محصولات کشاورز ی متنوع بوده و میوه های آن معروف است. ازجمله مناطق زیبای طائف، منطقه هدی و منطقه شفا است که به دلیل مرتفع بودن، آب و هوای بهتری دارد.
بریده
شهر بریده در مرکز نجد واقع گردیده و شهر عنیزه در نزدیکی آن قرار دارد. بریده و عنیزه هر دو دارای هوای معتدل و دشتهای حاصلخیز کشاورزی هستند، محصولات این دو شهر تغذیه کننده اصلی بازارهای عربستان است.
بندر دهران(ظهران)
این شهر محل تمرکز شرکت نفت عرب و آمریکا (آرامکو) میباشد که در آن مناطق مسکونی، خانه های سازمانی و بعضی از تاسیسات مدیریتی و اداری این شرکت استقرار دارد. عربستان همچنین دارای چندین بندر مهم است که عبارتند از: ینبع، حقل، جیزان، دمام، راس تنوره، سعود، قطیف، جبیل و عقیر میباشد.
جغرافیای انسانی

جمعیت شناسی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


عربستان کشوری است که در اوایل دهه 1950م. دارای جمعیتی نزدیک به2/3 میلیون نفر بود، اما امروز بعد از گذشت نزدیک به 60 سال، جمعیت این کشور به حدود 27601038 نفر در سال 2007 م. رسیده است که رشد ناخالص 06/2 درصدی را نشان می دهد. میزان زاد و ولد در عربستان در سال 2005م. 68/2 درصد بوده است. بر اساس تأثیر عوامل و سیاست های اتخاذ شده در طول 4 دهه گذشته میزان و ولد در این کشور رو به کاهش گذاشته است، به گونه ای که در سال 1960 م. این میزان به حدود 9/4 درصد رسیده است. میزان مرگ و میر نیز در این کشور در دهه های گذشته روند رو به کاهشی نشان می دهد، به طوری که میزان مرگ و میر از 26/2 درصد در سال 1960 م. به حدود 37/0 درصد در سال 2005 م. رسیده است.
کشور عربستان به تناسب وسعت خود دارای تراکم جمعیتی پایینی بوده و یکی از کشورهای کم تراکم جهان محسوب میشود. درسال2005 م. تراکم نسبی جمعیت در این کشور درحدود55/11نفر درهرکیلومتر مربع برآورده شده است. به تحاظ ترکیب جنسی از کل جمعیت27601038 عربستان درسال 2007 م. 48/54درصد (15034806)رامردان و 52/45درصد (12566232)را زنان تشکیل میدادند. امید به زندگی درموقع تولد در عربستان درسال2005م.56/72 سال بوده که این رقم برای زنان 57/74 سال و بر ای مردان 64/70 سال بود. درسال 2005م. کل جمعیت روستایی این کشور درحدود 4392608 نفر بوده که تنها 19 درصد از کل جمعیت این کشور را تشکیل می داد. رشد جمعیت روستایی به نسبت جمعیت شهری کند بوده ودرحدود32/1 درصد میباشد، درحالی که رشد جمعیت شهری 88/2 درصد است. 81درصد از کل جمعیت این کشور شهرنشین بوده و تعداد آنها درسال2005م. به 385/726/18 نفر رسیده بود. پرجمعیت ترین شهر این کشور شهر ریاض پایتخت آن کشورر است که با جمعیت4192990 نفر،39/22 درصد جمعیت شهری این کشور را در خود جای داده است. جمعیت غیر شهری به دو دسته روستاییان و چادر نشینان تقسیم می شود. روستاییان در استان های هفوف و عسیر متمرکزند و چادرنشینان که تعدادشان به 5/1 میلیون نفر می رسد درمنطقه شمال زندگی می کنند. عشایر و صحرانشینان حدود 27 درصد از جمعیت روستایی کشور را تشکیل می دهند. در سال های اخیر تعداد عشایر و صحرانشینان در این کشور روبه کاهش است.

مهاجرت

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


عربستان با وسعت زیاد و دارای جمعیت کمتر، کشوری مهاجرپذیر تلقی می شود. و برای گردش چرخ های اقتصادی،نظامی، اداری و خدماتی خود به نیروهای انسانی خارجی نیاز دارد. از این جهت درتمام زمینه ها ، ازمشاورین وزرا ، خلبانان هواپیمای نظامی و غیرنظامی گرفته تا رانندگان اتوبوس شهری و بین شهری و خدمتکاران منازل از نیروی انسانی خارجی استفاده می شود و این یکی از عواملی است که زمینه سلطه خارجی را بر این کشور فراهم می نماید. براساس آمارهای جمعیتی موجود در سال 2005م. نزدیک به 6360730 نفر مهاجر بین المللی در این کشور اقامت داشتند که رقم مزبور درحدود 5/27 کشور را یمنی ها، پاکستانی ها، هندی ها، و بعد از آن شهروندان کشورهای ترکیه ، آمریکا، سودان، بنگلادش، سومالی، مغرب، مصر، عمان، فلسطین، سریلانکا ،تایلند، فیلیپین، ایران، کره و برخی کشورهای اروپایی تشکیل می دهند.

زبان و خط

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


زبان رسمی این کشور، عربی است، که از زبان های سامی می باشد. زبان دوم مردم عربستان زبان انگلیسی است که در دستگاه های دولتی، مراکز تجاری و دانشگاه ها از آن استفاده می شود. زبان مراودت بازرگانی و گاها زبان آموزشی، زبان انگلیسی است. علاوه بر این دوزبان، زبان های اردو و پشتو نیز در میان مهاجرین رایج است. خط مردم عربستان نیز عربی می باشد. تقویم رسمی این کشور تقویم ام القری نامیده می شود. تعطیلی رسمی در این کشور روز جمعه است ؛ اما امارات و وزارتخانه ها در روز پنجشنبه نیز تعطیل هستند . زمان نماز تمام اماکن تجاری و دولتی تعطیل هستند و فعالیت آنان در زمان برگزاری نماز مجازات دارد . عید قربان و عید فطر نیز حداقل یک هفته در این کشور تعطیل است.

ترکیب نژادی و قومی جمعیت

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


عربستان احتمالا محل اولیه سامی ها بوده است، که از چهار هزار سال قبل از میلاد مسیح به بین النهرین و غلسطین مهاجرت نمودند و بعدا به آشوری ها ، بابلی ها، کنعانی ها، و آموری ها معروف شدند. نژاد مردم عربستان سفیدپوست بوده که از تیره ی سامی محسوب می شوند. جمعیت این کشور از نظر قومی و نژادی عمدتا شامل اعراب بومی(90درصد) می باشد. درکنار آن، اقلیت های مهمی شامل یمنی ها، آفریقایی ها، آسیایی ها و اعراب دیگر دراین کشور ساکن هستند که از دهه ی 1950م به واسطه ی موقعیت اقتصادی کشور عربستان به این کشور مهاجرت نمودند.

جمعیت عشایری و قبایل معروف

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


قرن ها پیش از ظهور اسلام در مناطق شرقی و شمالی شبه جزیره عربستان، سه تیره از اعراب استقرار داشته اند که عبارتند از
-اعراب بائده: این تیره قبل از بقیه اعراب در عربستان می زیسته اند؛ و برای خود دوران و سرگذشتی، ولی طی حوادث شومی منقرض و نابود شدند. به همین جهت نیز به آنها(بائده) می گویند، یعنی نابود شده و از میان رفته ها برحسب احتمال اینان همان قوم عاد و ثمود هستند. محل تمرکز آنها در سرزمین (احقاف) یعنی جایی که امروز به کشور عمان(مسقط) معروف می باشد، بوده است. این تیره علاوه بر این نواحی درنقاط دیگر شبه جزیره عربستان نیز پراکنده بودند. در الواح و سنگ قبرهای باقی مانده ازصدر اسلام نشانه هایی از این اعراب بدست می آید.
-اعراب نجد: درشرق شبه جزیره به صورت قبایل مختلف می زیستند، روزگار خود را حتی در یک قرن پیش با چادرنشینی، جنگ و گریزها می گذرانیدند. ازنیم قرن به این طرف خاندان سعودی دراین منطقه حکومت خود را تشکیل داده و امروز پایتخت آنها(ریاض) درمنطقه نجد واقع است.
-اعراب حجاز: اعراب حجاز، عرب اصیل شبه جزیره عربستان که قرن ها به واسطه وجود خانه خدا (کعبه) درمیان آنها، از محترم ترین مردم این سرزمین به شمار می رفتند. این اعراب در قسمت شمال و غرب شبه جزیره به سر می برند. هنگام ظهور اسلام، مکه، مدینه و ظائف از شهرهای معروف حجاز بود. درکنار دریای سر خ و سی و دو فرسخی شهر مدینه هم (ینبع) قرار داشت، این شهر بندری بوده که رابط میان حجاز و آفریقا به شمار می رفت. قریش نجیب ترین مردم حجاز بودند که درشهر مکه سکونت داشتند. نجابت و احترامی که قریش درمیان سایر قبایل مختلف عرب کسب کرده بودند، به خاطر(کعبه) خانه خدا و یادگار ابراهیم و اسماعیل بود، زیرا قریش خود را از اولاد حضرت اسماعیل می دانستند، به طوری که عموم قبایل عرب در یمن و حجاز و نجد و دیگر نقاط کعبه و شهر مکه را محترم شمرده و آن مکان مقدس را رمز اعتبار خود می دانستند. عشایر این کشور مانند اکثر کشورهای عرب خاورمیانه، هریک به تیره های مختلفی تقسیم می شوند. ازقبایل مهم و مطرح عشایر عربستان می توان به موارد زیر اشاره نمود: العطر، شعر، عنیزه، رشایده،روله، عوازم، جنابی و هویطلات. هریک از این قبایل به تیره ها و عشیره های مختلف تقسیم می شوند. خاندان سعودی از تیره آل مصالیخ و از عشیره و عنیز ه هستند. در عربستان چند ملیت و قبیله با سنت های متفتوت حضور و سکونت دارند، از گروه های قومی و قبیله ای معروف عربستان به موارد زیر می توان اشاره کرد:
-نجدی ها که در مرکز عربستان استقرار دارند و خاندان سعودی هم از این منطقه هستند.
-حجازی ها که اهالی شهرهای مکه، مدینه و جده را شامل می شوند؛ به اعتقاد خاندان آل سعود، حجازی ها به لحاظ اینکه بازمانده های زائران عتبات عالیات هستند، شایستگی پذیرش مسئولیت های دولتی را ندارند و به همین علت کمتر در ارکان دولتی صاحب مقام و متعصب هستند.
-آشوری ها که اقلیتی ناچیز را تشکیل می دهند، بیشتر در حوالی مرز یمن و در منطقه ی کوهستاننس جنوب غربی سکونت دارند .

ادیان و مذاهب

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


سرزمین عربستان با داشتن قدمت تاریخی، مکانی است که حضرت ابراهیم خلیل الله به فرمان خداوند ، آنجا را جایگاه و مامن اصلی یکتاپرستی بنیان نهاد. این موضوع باعث اهمیت یافتن مکه و رونق آن گردید و مرکز اصلی جزیره العرب محسوب گشت.از آن زمان به بعد کعبه زیارتگاه خداپرستان گردید ومکه به واسطه حضور مردم برای زیارت خانه خدا ،رونق تجاری و سیاسی فراوانی را کسب نمود. تا پیش از ظهور اسلام مردم عربستان عقاید مختلفی داشتند. تعدادی از آنان یهودی، عده ای مسیحی و گروهی پیرو دین زرتشتی بودند. اما پیروان حضرت ابراهیم نیز عده قلیلی بودند، مشرکین بت ها را به شکل های گوناگون و از سنگ و چوب و چیزهای دیگر می ساختند، حتی بت پرستان ،خانه خدا(کعبه) راکه حضرت ابراهیم محل پرستش خدای بزرگ قرار داده به بت خانه تبدیل کرده بودند. با بعثت حضرت رسول اکرم(ص) این شهر و سرزمین وارد مرحله جدیدی شد. اوایل قرن هفتم میلادی بعد از بعثت حضرت رسول، با تلاش ها و فداکاریهای مداوم ایشان و یاران مخلصش اسلام در سراسر عربستان رواج یافت. عربستان از جماه کشورهای منطقه خاورمیانه است که ارزش های دینی ، فرهنگ و سیاست را تحت تاثیر قرار می دهد. به استثنای معدودی از شهروندان کشورهای اروپایی و آمریکایی، اکثریت مطلق جمعیت این کشور را مسلمانان تشکیل می دهند. به طور کلی امروزه، مذهب رسمی در کشور عربستان مذهب تسنن است که بر اساس تعالیم محمدبن عبدالوهاب اداره می شود. اسلام وهابی یکی از جنبه های اصلی زندگی در جامعه ی عربستان و تنها دین آن کشور استبنابراین اکثریت جمعیت آن کشور پیرو فقه حنبلی می باشند، علاوه بر شاخه حنبلی و وهابی شاخه های دیگر اهل تسنن و نیز مذهب شیعه در عربستان پیرو دارد.
-شیعیان
درمورد تعداد شیعیان کشور عربستان آمارهای متناقضی اعلام می گردد. حکومت آنها را قریب به2 تا 3 درصد یعنی تقریبا300000 نفر قلمداد می کند. بیشتر گزارش ها شمار شیعیان را بین 200 تا 400 هزار ذکر می کنند. با این حال شیعیان در مورد صحت این آمارها تردید دارند و به درستی خاطر نشان می کنند. بسیاری از شیعیان اغلب به دلیل تبعیضات موجود، مذهبشان را مخفی نگه می دارند.آنها مدعی اند که بسیاری از این شیعیان خود را سنی می نمایانند، زیرا تنها بدین وسیله است که می توانند در دستگاه های اداری مشاغل خود را حفظ کنند. بر این اساس، برخی از شیعیان عربستان اظهار دارند که تعداد آنها بالغ بریک میلیون نفر می باشند. با این همه، احتمال دارد ک شمار شیعیان عربستان بیش از نیم میلیون نفر باشد. بیشتر این جمعیت در منطقه شرقیه زندگی کرده و در همان جا نیز مشغول به کار هستند. شرقیه استانی است که شیعیان به لحاظ جمعیتی ، اکثریت غالب را تشکیل داده و از نظر اقتصادی بزرگترین منطقه نفتی با گستردهه ترین تاسیسات پالایش نفت در عربستان است، درحالی که تعداد کمی از شیعیان در دمام، مرکز استان شرقیه و بزرگ ترین شهر این استان ساکن هستند، اکثر قریب به اتفاق آنها در شهرها و روستاهای بین دو واحه بزرگ قطیف و الحساء زندگی می کنند.الحساء دار ای دو شهر بزرگ به نام های هفوف و مبرز است که علاوه بر سنی ها، شیعیان نیز در استان نجران (درمنطقه مرزی نزدیک به یمن) ساکن اند. شیعیان دوازده امامی علاوه بر استان شرقیه در مدینه و واد ی فاطمه دارای جمعیت های بزرگی هستند و در جده و ریاض نیز گروه های کوچکی را تشکیل داده اند. زیدی ها نیز به عنوان شاخه ای شیعی، در شهرهای جنوبی نجران، جده، ینبوع و عسیر سکونت دارند و بیشتر به زیدی های یمنی وابستگی دارند. علاوه بر سه گروه شیعی مذکور، شیعیان بسیاری هستند که به دلیل فشار و تبعیض در شهرهای سنی نشین در تقیه زندگی می کنند واز بروز مذهب خود اجتناب می ورزند. با تاسیس پادشاهی و حاکمیت یافتن شاخه وهابی، شیعیان عملا جایگاه اجتماعی-اقتصادی خود را از دست دادند و تحت فشارهای شدید قرار گرفتند. در این شرایط، دیگر آنها در پست های مدیریتی جایی نداشتند و در گارد ملی و پلیس نیز اصلا به کار گرفته نمی شدند. روحانیون شیعه در این دوره، سیاست سکوت و مدارا را سرلوحه کارهای خود قرار دادند و با این شیوه توانستند ، از تشدید وضعیت علیه خود جلوگیری کنند.شیعیان به شکل قانونی ، سازمان یافته یا به صورت گروه سیاسی در عربستان فعالیت ندارند، اما تعدادی سازمان ها و شبکه های غیر رسمی وجود دارند که مطالبات و حقوق شیعیان را دنبال می کنند. این سازمان ها عبارتند از:
-سازمان انقلاب اسلامی جزیره العرب ، این سازمان همان حرکت اصلاح اسلامی شیعه یا حرکه الاصلاحیه می باشند.
-حزب الله عر بستان معروف به حزب الله
-جامعه علمای حجاز یا جماعه علمای الحجاز
-شیعیان لیبرال
-سنت گرایان و معترضان.
-وهابیان
درقرن 16 میلادی(دهم هجری قمری)، پرتغالیها قصد حمله و تصرف مکه را داشتند که این فکر عملی نگردید. درهمان قرن خلفای عثمانی که متوجه عربستان شده بودند، به تدریج سواحل غربی و سپس تمامی عربستان را زیر سلطه خود درآوردند.در این زمان یعنی قرن 18م. محمدبن عبدالوهاب در نجد قیام کرد. وی خود را مصلح مذهبی دانسته و مذهب خاص خود را تبلیغ می کرد.آیین و فرقه جدید به وجود آمده توسط محمد بن عبدالوهاب ،در آغاز با مشکلات فراوانی مواجه گردید.چرا که مخالفان افکار و عقاید وی علیه او قیام کردند و تعرضاتی انجام دادند که در نتیجه،وی ایجاد آشوب و بلوا ،حاظر به انجام و قبول چنین کمکی نشدند .تا سدانجام ،محمد بن سعود حاکم شهر (درعیه)را با خود هم داستان کردند. محمد بن عبد الوهاب و محمد بن سعود با یکدیگر عهد و پیمان بستند که در این راه، از هیچ کوششی دریغ نورزند و بر مبنای این قرارداد،رفته رفته عبد الوهاب برنفوذ مذهبی خویش و محمد بن سعود نیز برقدرت خود در سرزمین عربستان افزود.
وهابی ها با تفسیر و قرائت قشری و جزمی از اسلام هر نظر و رای غیر وهابی را بت پرستی قلمداد می کنند .پیروان وهابیت بر اساس اصل توحید آن گونه محمد بن عبد الوهاب موسس وهابیت آن را تعریف کرده،موضع گیری می کنند.از نظر آنها بسیاری از کسانی که ادعادی توحید و موحد بودن می کننددراصل مشرک وبت پرستی هستند.ازنظربسیاری ازروحانیون تندروی سعودی،مسیحیان،یهودیان،شیعیان و حتی اهل سنتی که به اندازه کافی مومن نیستند همگی دشمن محسوب می شوند.از منظر آنها همه این گروه ها بخسی از توطئه و تبانی بزرگ برای از بین بردن اسلام حقیقی هستند.

پیشینیه تاریخی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


تاریخ سرزمین عربستان بس کهن است و به روزگار ابراهیم خلیل الله،پیامبر نخستین دین بزرگ توحیدی ،باز می گردد .سرزمین عربستان ،تاریخی به درازای تاریخ دیگر سرزمین های عربی خلیج فارس دارد،اما عربستان کشوری بسیار جدید است .شبه جزیره عربستان،سرزمین اصلی عرب ها است؛که مردمی از دو نژاد را در بر می گیرد.سامی ها نژادی هستند که در عربستان داخلی به سر می برند،حامی نژادها در کرانه های دریای عمان و دریای عرب زندگی می کنند.

اماکن و آثار مهم مذهبی و تاریخی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


1- مسجد الحرام: مسجدالحرام قبله گاه مسلمانان در شهر مکه قرار دارد. در صدر اسلام، مسجدالحرام بسیار کوچک بوده است، اولین بار خلیفه دوم دستور داد خانه هایی را بخرند و بر مساحت مسجد اضافه کنند. تا آن زمان، به دور مسجد دیوار نبود. عمر دستور داد دور مسجد را دیوار بکشند.عثمان برای مسجد رواق ساخت و به این ترتیب قسمت هایی از مسجد سرپوشیده شد. پس از آن ولید مسجد را به زیبایی بازسازی کرد و ناودان کعبه را با طلا ساخت. از آن زمان تاکنون بارها مسجدالحرام توسعه یافته است. هم اکنون مسجدالحرام بنایی است بسیار عظیم، که مساحت کل آن 356800 متر مربع است و گنجایش یک میلیون نمازگزار را دارد .مسجدالحرام شامل3طبقه است، که طبقه سوم یعنی بام آن با محوطه بسیار وسیعی است که در وسط آن حیاطی به ابعاد 100×150 متر وجود دارد که کعبه در وسط آن حیاط قرار دارد، ضمنا حیاط مسجد از سایر نقاط آن پایین تر است. مسجدالحرام دارای 62 است، سه درب اصلی مسجد که از همه بزرگ تر و با شکوه تر هستند، با نام های: باب العمره، باب السلام و بابملک عبدالعزیز شناخته می شوند. گفته می شود که مستحب است زایرین از باب بنی شیبه وارد و از باب بنی مخزوم خارج شوند. در زاویه شرقی کعبه، یعنی پشت مقام ابراهیم و به فاصله حدود 50 متری دیوار کعبه دو پلکان قرار دارد، که به زیر حیاط متصل می شود و چاه زمزم در آنجا قرار دارد. صفا و مروه که در گذشته از مسجدالحرام جدا بودند، اکنون وصل به مسجد می باشند، به طوری که صفا در شمال شرقی کعبه قرار دارد. هفت مناره به ارتفاع 92متر، با قاعده 7در7 در اطراف مسجد قرار دارد و یکی از مناره های که به صورت تک می باشد، بر فراز صفا قرار گرفته است.
2- مسجد النبی: یثرب، مدینه یا مدینه النبی، شهری در ناحیه تاریخی حجاز در کشور عربستان واقع است. این شهر پس از هجرت پیامبر اسلام، به مدینه النبی معروف شد، که امروزه از شهرهای مقدس مسلمانان به شمار می آید. مسجد رسول خدا مسجدی است که در وسط مدینه که پیامبر اسلام پس از هجرت به این شهر آن را بنا فرمود، سپس در طول تاریخ بارها تجدید بنا شد و توسعه یافت. مرقد مطهر پیامبر و نیز منبر و محراب و روضه شریف که در آنجا پیامبر نماز می گذارد و در آنجا قرار دارد. مسجدی که پیامبر اسلام و اصحاب ساختند بسیار کوچک بود ولی با تغییرات و توسعه هایی که در طی قرون مختلف به عمل می آمد مساحت آن تا سال 1370ه.ق به 10303 متر مربع رسید. در سال های 1370 تا 1375 ه.ق نیز دولت عربستان با هزینه ای معادل 55 میلیون ریال سعودی اقدام به اصلاحات اساسی و توسعه ای جدید نمود، که در نتیجه مساحت کل مسجد به 16326 متر مربع رسید. این مسجد در سال 1375 ه.ق دارای 706 ستون و 189 طاق نما و 9 درب و 44 پنجره بوده است. از ستون های معروف آن به ستون حنانه، ستون توبه، ستون محرس، ستون محلقه و ستون وفود می توان اشاره نمود.
3- مقام ابراهیم: مقام ابراهیم سنگی است که در ابعا 50 در 40 سانتی متر، که می گویند اثر پاهای حضرت ابراهیم بر روی آن پیدا است. ولی چون روی آن را با طلا پوشانده اند، اکنون تنها دو فرورفتگی بیضی شکل معلوم است و جای پا مشاهده نمی شود. این سنگ در محفظه ای از کریستال قرار دارد و در روی آن قبه ای طلایی، به ارتفاع حدودا 3 متر وجود دارد. در گذشته سنگ مقام ابراهیم درون قبه ای بود، که عکس آن در کتب قدیمی موجود است. ولی در سال 1385 ه.ق دولت آن را خراب کرد و محفظه جدیدی ساخت و به این ترتیب 5 متر بر محدوده طواف اضافه شد. تا زمان پیامبر(ص) مقام ابراهیم به کعبه وصل بود که در کنار درب کعبه قرار داشت. ولی آنچه از روایات شیعه و سنی برمی آید آن است که خلیفه دوم آن را به مکان کنونی منتقل کرد، که مورد اعتراض ائمه اطهار قرار گرفت. در فضیلت این سنگ همین بس که ائمه اطهار فرموده اند، بهترین سرزمین ها بین مقام و رکن حجرالاسود است و در روایات زیادی آمده است ، امام زمان(عج) به هنگام ظهور، بین مقام رکن و حجرالاسود می ایستد و دعوت خویش را اعلام می کند. لازم به ذکر است سنگ اصلی که گفته می شود سنگ سفید و درخشان است در زیر روکش طلایی قرار دارد و به هیچ وجه قابل رویت نیست.
4- حجر اسماعیل: پس از آنکه خانه کعبه ساخته شد، حضرت اسماعیل در کنار آن ، خانه ای برای خود و مادرش ساخت، که همان حجر اسماعیل است. این محله به وسیله نیم دایره ای، که از دوطرف به رکن عراقی و شامی می رسد در شمال کعبه قرار دارد، مشخص شده است. ارتفاع این نیم دایره، حدود 30/1 متر است. بر طبق روایات، حجر اسماعیل مدفن هاجر، اسماعیل(بین ناودان و رکن شامی)، دختران اسماعیل(نزدیک رکن شامی) و تعداد زیادی از پیامبران الهی است. می گویند چون هاجر از دنیا رفت، اسماعیل 20 سال بیشتر نداشت و او را در حجر دفن کرد و دور آن دیواری کشید تا قبر او پایمال نشود. حجر را قسمتی از کعبه می دانند و لذا بر طبق روایتی از رسول خدا نقل شده است، نماز خواندن در حجر اسماعیل مانند نماز خواندن در کعبه است. درباره دفن حضرت اسماعیل در حجر، جای هیچ بحثی نیست و او از معدود پیامبرانی است که محل دفن او کاملا مشخص است. در کتاب اخبار مکه آمده است؛ هنگامی که ابن زبیر کعبه را بازسازی می کرد، در حین حفاری حجر، به سنگ سبزی برخورد کردند که هیچ یک از قریش نمی دانستند آن چیست. عبدالله بن صفوان به ابن زبیر گفت، که این سنگ را تکان نده، که قبر اسماعیل است.
5- قبرستان بقیع:بقیع نام زمینی است در مدینه که به دستور رسول خدا(ص) به قبرستانی برای مسلمانان تبدیل شد. اولین کسی که در آنجا به توصیه رسول خدا دفن شد عثمان بن مظعون بود که از دوستان نزدیک پیامبر و امیرالمومنین علی (ع) به شمار می رفت. رسول خدا برخی از شهدای احد و نیز فرزندش ابراهیم را در آنجا دفن کرد و به این ترتیب بر شرافت آن افزود. بعدها عثمان بن عفان در قبرستان یهودی های مدینه دفن شد، معاویه بقیع را به قدری گسترده ساخت که قبر عثمان در بقیع قرار گیرد.بقیع هم اکنون مدفن 4 امام شیعه امام حسن مجتبی، امام باقر، امام سجاد و امام صادق(ع) است. همچنین قبر زنان پیامبر و نیز عباس عموی پیامبر و فاطمه بنت اسد، مادر امام علی(ع) ، و برخی دیگر از بزرگان در این قبرستان قرار دارد. بقیع قبرستانی است مورد احترام همه فرقه های اسلامی می باشد.
6-چاه زمزم: به دستور خداوند، حضرت ابراهیم همسرش هاجر و فرزندش اسماعیل را که تازه متولد شده بود، به وادی خشک وسوزان مکه برد. آنها هیچ زاد و توشه ای نداشتند. ابراهیم آن دوراکنار درختچه ای در نزدیکی مکان کعبه نشانید و سپس از مکه خارج شد. پس از آن اندک زمانی آب همراه هاجر تمام و تشنگی بر آنها غالب شد. تشنگی فرزند، مادر را به تلاش برای یافتن آب وا داشت. هاجر در پی آب، فاصله میان کوه(صفا و مروه) را به گمان دیدن آب دوان دوان می پیمود ولیکن هربار سرابی بیش نبوده است. او هفت بار این مسیر را پیمود، تا اینکه به اعجاز الهی به ناگاه از زیر پای اسماعیل چشمه ای ظاهر شد و آب فوران زد. هاجر مشک را پر کرد و به فرزندش نوشانید. پس از مدتی قبایل(جرهم) متوجه شدند در این منطقه آبی وجود دارد و لذا در کنار این چشمه که به چاهی تبدیل شده و آب فراوان داشت سکونت گزیدند.اسماعیل بزرگ شد و با یکی از دختران جرهمی ازدواج کرد و سپس با پدر خود خانه کعبه را ساخت. پس از چندی قبایل کنانه و خزانه نیز در جوار کعبه ساکن شدند. جرهمیان حرمت کعبه و حرم را شکسته و به فسق و فجور پرداختند. خداوند آب زمزم را از جوشش انداخته و خشک کرد، به طوری که حدالامکان آن محل محو گردید، به این دلی قبایل کنانه و خزاعه جرهمیان را از محدوده مکه بیرون راندند و بر آن سرزمین مسلط گردیدند.
7- غار حرا:حرا نام کوهی است در شمال شرقی مکه که حدود 5/4 کیلومتر با این شهر فاصله دارد. در کوه حرا غاری است که عبادتگاه پیامبر (ص) پیش از بعثت بوده است. پیامبر سالسی یک ماه در آن غار به عبادت خدا می پرداخت و پس از پایان ماه، ابتدا به کنار کعبه می رفت و هفت بار یا بیشتر طواف می کرد، آنگاه به خانه بازمی گشت. پس از سالها عبادت، سرانجام جبرئیل به دستور خداوند اولین آیات قرآن را در این غار بر او نازل کرد. کوه حرا که به آن(جبل النور) (جبل القرآن) و (جبل الاسلام) نیز می گویند از مهم ترین و متبرک ترین نقاط مکه و از آثار مذهبی و مقدس باقیمانده از عصر رسالت به شمار می رود و بسیاری از مسلمانان در ایام حج و عمره، به زیارت غار حرا می روند.
8- صحرای عرفات: عرفات نام صحرایی است وسیع و هموار، در دامنه کوهی به نام ( جبل الرحمه) که در جنوب شرقی مکه مابین(ثویه) و (عرنه)، (نمره) تا (ذی المجاز) قرار دارد. طول تقریبی این صحرا 12 کیلومتر و عرض آن 5/6 کیلومتر است. عرفات در 21 کیلومتری مکه واقع شده و بخش عمده آن از حرم خارج می باشد. در وجه تسمیه آن اقوال مختلفی وجود دارد. برخی آن را جمع(عرفه) و به معنی کوه و بلندی ذکر کرده اند. بعضی آن را عرفان، شناخت و معرفت دانسته و برای چنین نامگذاری نیز ریشه های تاریخی قایل شده اند. از جمله آن که حضرت آدم و حوا پس از هبوط به زمین و بعد از جدایی طولانی در این صحرا به یکدیگر رسیده اند و با هم آشنا شده اند. عده ای نیز گفته اند عرفات به آن علت است که حضرت ابراهیم (ع) در این جا توسط جبرئیل با مناسک خود آشنا شد و به آنها عارف شد. در حدیثی از امام صادق (ع) نقل شده که در وجه تسمیه عرفات فرمود: جبرئیل روز عرفه بر ابراهیم فرود آمد و به او گفت: به گناهانت اعتراف کن و مناسک را بشناس و لذا چون او اعتراف کرد آنجا را عرفات نامیدند. وقوف در عرفات نه تنها یکی از ارکان اصلی مناسک حج است و حج بدون عرفه حج نیست، بلکه این وقوف دارای فضایل بسیار ارزشمندی است. تمامئ زایرین خانه خدا در روز نهم ذی الحجه به این سرزمین مقدس می آیند و در آن وقوف می کنند. پیامبر اکرم در روز عرفه در (نمره) نزدیکی عرفات، کنار سنگ بزرگی فرود می آمدند. این سنگ، صخره ای در سمت راست عرفات بود و بعدها در مکان مورد نظر (مسجد نمره) ساخته شد. در منابع تاریخی آمده است که محل وقوف رسول خدا همان محل وقوف حضرت ابراهیم (ع) دبوده است. قبیله قریش در دوران جاهلی و آغاز اسلام در عرفات وقوف نمی کردند، زیرا معتقد بودند اهل حرم هستند و باید بر خلاف سایر مردم در داخل حرم وقوف یابند، ولی خداوند دستور داد که همه باید در عرفات وقوف پیدا کنند. در قرآن کریم نیز نام این سرزمین ذکر شده است:(فاذا افضتم من عرفات فاذکروالله عند مشعرالحرام؛ و هرگاه از عرفات برگشتید، خداوند را در معشرالحرام یاد کنید.
9- خیبر:خیبر سرزمینی است در هشت منزلی مدینه و در راه شام می باشد. این سزمین در زمان پیامبر (ص) دارای هفت قلعه به شرح زیر بود: حصن ناعم، حصن قموص یا حصن ابی الحقیق؛ حصن السلام، حصن الشق، حصنالنطاه، حصنالوطیح و حصنالکتیبه. این قلعه ها در سال هفتم هجری در جنگ خیبر به دسا امیر المومنین علی(ع) فتح شد.
10- احد: احد نام کوهی است در شمال شهر مدینه که حدود چهار کیلومتر با مدینه فاصله دارد این کوه سرخ رنگ بریدگی و قله ندارد. در نزدیکی آن مردم مدینه مزرعه و باغ داشته و دارند. رسول خدا(ص) فرمود: احد جبل یحبنا و نحبه و هو علی باب من ابواب الجنه) ( احد کوهی است که مارا دوست می دارد و ما نیز او را دوست می داریم؛ کنار احد یکی از درهای بهشت قرار دارد. شهرت کوه احد به دلیل جنگ احد است که در دامنه آن، میان سپاه اسلام و لشگر مشرکان قریش در گرفت. این نبرد که در هفتم شوال سال سوم هجرت روی داد، یا پیروزی مشرکان و شکست تلخ یاران پیامبر(ص) و شهادت 70 تن از مسلمانان از جمله حضرت حمزه، عموی پیامبر، پایان یافت. اکنون نیز مقبره شهیدان جنگ احد در پایین کوه احد، زیارتگاه مسلمانان است.
11- بدر: بدر نام منطقه و چاهی معروف است که در بین مکه و مدینه، پایین وادی الصفراء قرار دارد که تا شهر مدینه 28 فرسنگ فاصله دارد و در جنوب غربی مدینه واقع است. در منطقه بدر سه جنگ بدر الاولی، بدر الکبری، و بدرالموعد روی داد که مشهورترین آنها بدرالکبری یا همان جنگ بدر استکه در ماه رمضان سال دوم هجرت روی داد و بسیاری از سران مشرک مکه در آن کشته شدند. در دو جنگ دیگر برخورد و درگیری نظامی روی نداده است.
12- حد یبیه:حدیبیه نام محلی است در دو فرسخی مکه قرار دارد. در نزدیکی حدیبیه درختی است که در سال ششم هجرت، در زیر آن بیعت رضوان صورت گرفت. پیامبر اکرم(ص) در ماه ذیقعده سال ششم هجری به قصد به جا آوردن عمره راهی مکه شد، اما وقتی به حدیبیه رسید با جلوگیری مشرکان مکه مواجه شد و در همان جا پیمان معروف حدیبیه را با قریش امضا فرمود.
13- غار ثور: در جنوب شرقی مسجد الحرام و در فاصله نسبتا دوری از شهر مکه، سه کوه متصل به یکدیگر وجود دارد که در سومین کوه، غاری به نام (ثور) واقع شده است. زمانی که مشرکان مکه قصد کشتن رسول خدا(ص) را داشتند. پیامبر علی بن ابیطالب (ع) را به جای خود در مکه گذاشت و هود به امر خداوند از خانه خارج شد. در بین راه ابی بکر نیز به ایشان پیوست و از شهر خارج شدند. پیامبر برای مخفی نگه داشتن مسیر، به جای حرکت به سوی شمال مکه که به یثرب می رفت، راهی جنوب مکه شد و به غار ثور که در دل کوه ثور قرار داشت پناه برد. آنان به مدت سه روز در آن غار مخفی بودند. مشرکان در پی پیامبر تا نزدیکی غار ثور آمدند، اما به اعجاز الهی، عنکبوتان را بر در غار تنیدند و مشرکان گمان کردند سال هاست کسی به داخل غار نرفته، و از رفتن به درون آن منصرف شدند. در قرآن از این غار یاد شده است.
14-کوه ابو قبیس: کوه ابوقبیس از کوه های مهم مکه و بنا بر روایات زیادی افضل کوه های آن است. این کوه در شمال شرقی مسجدالحرام و مشرف بر صفا است و اکنون گوشه هایی از آن به سختی از داخل مسجدالحرام قابل رویت می باشد. بعضی گفته اند قبر شیث بن آدم و حوا در دل کوه قرار دارد و گویند چند پیامبر نیز در آن مدفونند.
15- حجاز: حجاز سرزمین معروفی در جزیره العرب است که نواحی شرقی دریای احمر را شامل می شود. واژه حجاز به معای مانع است و از آن جهت این سرزمین را حجاز نامیدند که در فاصله ی میان نجدو تهامه است و این دو سرزمین را از همدیگر جدا می کند. سرزمین حجاز از نظر جغرافیایی همانند دیگر مکان های جزیره العرب، بسیار خشک و کم آب است. از این رو مناطق قابل سکونت دایم در آن کم بوده است. در هنگام ظهور اسام فقط چند شهر مکه، طائف و خیبر از مراکز آباد و مسکونی حجاز به شمار می آمد ولی اکنون حجاز قسمت آباد و پرجمعیت کشور پادشاهی عربستان را تشکیل می دهد.
16- نجد: نجد فلاتی است در کشور عربستان با ارتفاع بین 750 تا 1500 منر؛ از شمال عراق و اردن، از جنوب به ربع الخالی؛ از مشرق به احساء و از مغرب به حجاز معدود است. از این فلات چند وادی عبور می کند که مهم تر از همه وادی(حنیفه) و وادی( رمه) است و در آن واحه هایی وجود دارد که سکنه آن فلات در کنار هم زندگی می کنند.
17- شعب ابو طالب: شهر مکه شهری است با کوه های فراوان و فراگیر که در لابه لای آنها دامنه ها و وادی های کوچکی است که عرب به آن شعب می گوید. یکی از این شعب، شعب ابی طالب است که در شرق کعبه معظمه قرار دارد. این شعب در آغاز به عنوان شعب ابی طالب معروف بود و پس از بعثت نیز شعب ابی طالب نام گرفت.
18- مسجد قبا:قبا یا قباء نام چاهی در یکی از روستاهای جنوب یثرب بوده است و اکنون خود آن روستا نیز قبا نامیده می شود. قبا آخرین منزلگاه رسول خدا(ص) در مسیر هجرت از مکه به مدینه بود. مسلمانان ساکن قبا و کسانی که از یثرب آمده بودند، در قبا به استقبال رسول خدا شتافتند. پیامبر پس از ورود به قبا چند روزی به انتظار علی بین ابی طالب (ع) نشست تا پس از ملحق شدن وی و دیگر همراهان او با هم وارد یثرب شوند. رسول خدا(ص) در همین مدت کوتاه مسجد قبا را بنا نهاد. بعدها مسجد ضرار نیز در همین منطقه توسط منافقین ساخته شد که به دستور پیامبر ویران شد.
19- مسجد شجره: یکی از مساجد بسیار مهم خارج از مدینه بوده و به عنوان یکی از میقاتها و مساحجد احرام از اهمیت بسزایی برخوردار است. وجه تسمیه آن به شجره نیز این است که پیامبر اکرم در این مکان، کنار درختی به نام(سمره) فرود آمده و احرام بستند.
20- مسجد عمر: از مساجد هفتگانه(مساجد سبعه) است، این مسجد به (مساجدالفتح) نیز معروف بوده است در مدینه قرار دارد. از دیگر مساجد می توان به البیه، جن، تنعیم، حمزه و خیف اشاره کرد.
-مسایل اجتماعی زنان
بخش عمده ای از معضلات اجتماعی عربستان به مطالبات انباشته شده زنان این کشور مربوط می باشد. پس از چندین دهه بررسی و به دنبال به وجود آمدن مشکلات مربوط به هویت، وزارت کشور عربستان در آوریل 2005م. با حق زنان برای داشتن کارت شناسایی در صورت درخواست خود آنها موافقت کرد. محدودیت فعالیت های اجتماعی زنان کشور عربستان در مواردی چون آموزش، رانندگی، اشتغال، فعالیت سیاسی و اجتماعی، تبدیل به یکی از مباحث مطرح در این کشور و حتی در عرصه بین المللی شده است. این مساله زمانی شکل حاد به خود می گیرد که بسیاری از کشورهای عرب همجوار عربستان فضای نسبتا بازی را برای گسترش فعالیت های زنان به وجود آورده اند که در این زمینه می توان به امارات متحده عربی و قطر اشاره کرد. پژوهش های انجام شده در عربستان نشان می دهد که زنان این کشور تنها در چند حوزه فعالیت می کنند، اولین حوزه فعالیت زنان عرب، مشارکت در عبادات دسته جمعی (نماز و ...) است. دومین حوزه، انجام کارهای خانه و رسیدگی به امور فرزندان است، پس از آن تحصیل علم و مدیریت در مراکز خصوصی یا دولتی و در آخر نیز خدمات رسانی اجتماعی از قبیل گروه های مددکار یا بهداشت محیط که منفعت عام دارد. زنان عرب این حوزه را حوزه های شغلی خود می دانند و تنها در این دسته از مشاغل وارد می شوند زیرا تنها این مشاغل را با موازین دینی خود مطابق می دانند.

ساختار اقتصادی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


اقتصاد عربستان در قدیم بر چایه ی کشاورزی،دامداری و درآمدهای حاصل از زیارت حجاج از مکه استوار بوده است،ولی هم اکنون نفت در کشور عربستان تعیین کننده و جهت دهنده حرکت های اقتصادی به شمار می آید.درآمد حاصل از نفت چهره ی جامعه را دگرگون ساخته و عربستان را از یک کشور نیمه بدوی و فقیر به یک کشور ثروتمند و با نفوذ تبدیل کرده است. با وجود اینکه در بر هه هایی تقاضای جهانی نفت کاهش می یابد و رکورد بازار آن نقش مهم عربستان را در بازار بین المللی نفت تضعیف می نماید ولی با این حال نفت همچنان حرف اول را در عربستان میزند. در سال 1962م. دولت عربستان در زمان زمامداری ملک فیصل تصمیم به اجرای برنامه اصلاحی و توسعه کشور با استفاده از افزایش درآمدهای نفتی گرفت،علاوه بر توجه به بخش های صنعت و تاسیسات زیر بنایی و بالا بردن سطح کشاورزی، تقویت بنیه دفاعی کشور نیز در دستور کار قر ار گرفت.در طول سال های1980-1975م. حجم هزینه های دولت در حدود 142 میلیارد دلار پیش بینی شده بود و هدف اصلی دولت در این سال ها بالا بردن سطح زندگی، رشد ناخالصی داخلی، کاهش وابستگی به درآمد نفت، توسعه منابع طبیعی و ساخت و ترمیم زیر بنای اقتصادی بوده است.

سیمای عمومی اقتصاد

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


درچند سال اخیر، اقتصاد کشور عربستان شاهد تحولات زیادی بوده و در بسیاری از موارد جهش های خوبی را پشت سر گذاشته است. میانکین رشد اقتصادی این کشور در مدت اخیر از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است، سرمایه گذاری های داخلی و خارجی افزایش یافته و طرح های بزرگی در این کشور در حال انجام است. شاید یکی از مهمترین دستاوردهای عربستان در چندسال اخیر، تعامل جدی با مساله بدهی و رهایی از بدهی 101 میلیارد دلاری در5سال اخیر می باشد. در این مدت میانگین درآمد سرانه نیز به طور چشمگیری افزایش یافته و به13هزار دلار در سال رسیده است. این در حالی است که در سال های اخیر این رقم حدود 7 هزار دلار بوده است. در زمینه نحوه انجام و مدیریت امور اقتصادی، اگرچه عربستان طبق گزارش صندوق جهانی پول در میان کشورهای عربی حایز رتبه اول و در میان کشورهای جهان مقام سی و هشتم را به خود اختصاص داد ه است ولی با بررسی جزییات امور، عکس این مساله ثابت می شود. برای مثال، عربستان در برخی از زمینه ها ازجمله در زمینه ثبت املاک در مکان چهارم جهانی، مالیات در رتبه ششم، بکارگیری نیروها، مکان 21 جهان و تجارت از طریق مرزها مکان 32 را به خود اختصاص داده، ولی در برخی از شاخص های دیگر جایگاه های پایینی را اشغال کرده است که از جمله در زمینه حمایت از سرمایه گذاران، این کشور در 99 جهان، در زمینه تحمیل شرایط به سرمایه گذاران جایگاه97، پیچیدگی انجام فعالیت های اقتصادی در جایگاه 87، و در زمینه دسترسی به تسهیلات زندگی و توسعه مقام 65 جهان را از آن خود کرده است. کشور عربستان در زمینه مبارزه با فساد نیز جایگاه مناسبی ندارد. بر اساس فهرستی که از سوی سازمان های بین المللی در برلین منتشر شده، عربستان در بین 163 کشور مورد مقایسه، در زمینه فساد در میان مسئولان بخش های عمومی و سیاستمداران در جایگاه 70 جهانی و در میان کشورهای عربی جایگاه دهم را از آن خود کرده است. به منظور مبارزه با تهدیدات فوق، عربستان در دو مسیر گام هایی را برمیدارد. اول اینکه سعی دارد تا چرخه کنونی و قبلی اقتصاد خویش را آزاد کرده و به سازمان تجارت حهانی بپیوندد و به خواسته های آن پاسخ مثبت دهد که از جمله مهم ترین این خواسته ها کاهش تعرفه های گمرگی بر بسیاری از کالاهای وارداتی، خصوصی سازی بخش ارتباطات و تلاش برای آزادسازی بخش های هواپیمایی و بانکی است، دوم، تلاش در راستای ایجاد ساختار اقتصادی جدید بر مبنای خصوصی سازی و سرمایه گذاری های خارجی استوار است و از مهم ترین اقدامات انجام شده در این راستا می توان به ایجاد 6 شهر اقتصادی پیشرفته در مناطق مختلف این کشور که در حدود 200 میلیارد دلار برای ایجاد آنها سرمایه گذاری شده است.در بیانیه هایی که به وسیله شورای سرمایه گذاری عر بستان صادر شده، عنوان گردیده است که این 6 شهر، در آغاز سال 2020م. حدود 150 میلیارد دلار در تولید داخلی سهم خواهند داشت و همچنین زمینه استخدام 3/1 میلیون نفر را فراهم خواهند کرد.

سرمایه گذاری و تمرکز زدایی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


سیاست گذاری مقامات عربستان برای تغییر زیر ساخت های اقتصادی و باز کردن عرصه بازرگانی آن کشور بر روی بازرگانی جهان باعث شد تا این کشور گام به گام به سمت یک اقتصاد لیبرال و آزاد حرکت کند. ا زچند سال پیش زمزمه هایی مربوط به آزادی اقتصاد عربستان در گوش مردم و مقامات جهان نجوا می شد و از همان سال نیز توافقنامه هایی بین مقامات اقتصادی عربستان با کشورهای دیگر منعقد شد که به موجب آنها حضور سرمایه داران خارجی در اقتصاد این منطقه پر رنگ تر شد. یکی از مهم ترین توافقنامه های امضا شده در کشور عربستان، توافقنامه منعقد شده با اتحادیه اروپا بود که درسال 2003م. تصویب شد. پس از انعقاد این قر ارداد دو طرفه، موجی از بانکداران خارجی وارد اقتصاد عربستان شدند تا نظام مالی آن کشور را ساماندهی کنند. از آن سال به بعد بانک های اچ. اس. بی. سی، بان دوچس، بانک بین المللی خلیج، بانک ملی کویت و بانک ملی بحرین، جواز فعالیت در عربستان را اخذ کردند و با سرعت بسیار زیادی جایگاه خود را در نظام مالی این کشور عربی به دست آوردند. درحال حاضر نیز ایالات متحده آمریکا فشار مضاعفی به عربستان وارد کرده است و در نظر دارد با باز کردن فضای بازرگانی و اقتصادی این کشور و آزاد کردن ورود و خروج سرمایه، از سرمایه های موجود در این منطقه استفاده بهینه بکند و عربستان را به عنوان یک عضو قدرتمند وارد سازمان تجارت جهانی کند. طی سالیان اخیر شهر صنعتی جبیل با جذب بیش از46 میلیارد دلار سرمایه خارجی که معادل نیمی از کل سرمایه های وارد شده به اقتصاد عربستان بود، به عنوان بهترین شهر صنعتی خاورمیانه معرفی گردید و اعلام شد که این شهر در میان تمامی شهرهای خاورمیانه از پتانسیل اقتصادی بالاتری برخوردار است. شایان ذکر است، انتخاب این شهر به عنوان شهر برگزیده اقتصادی در خاورمیانه در میان 40 شهر صورت گرفت که دبی هم یکی از آنها بوده. در حال حاضر 30 کارخانه در این شهر بزرگ صنعتی در حال بررسی است. از طرف دیگر، این شهر با جذب 56 میلیارد دلار سرمایه برای55 هزار نفر از نیروی مشتاق کار، فرصت شغلی ایجاد کرد و تا حد زیادی معضل بیکاری در این کشور را حل کرد. گفته می شود یکی از دلایل رشد سرمایه گذارای خارجی در این کشور سیاست گذاری مقامات مبنی بر اجازه مالکیت صد در صد سرمایه گذاری خارجی می باشد. اما قرار بر این است که قوانین تازه ای که مرتبط با استاندارهای سازمان تجارت جهانی باشد به زودی به اطلاع سرمایه داران و سرمایه گذاران برسد. به طور کلی، افزایش درآمدهای نفتی عربستان فرصت های بسیاری را برای رشد در اختیار اقتصاد این کشور قرار داده است. افزایش رشد اقتصاد و توسعه زیر ساخت های اقتصادی این کشور نظر سرمایه گذاران جهانی را به خود جلب کرده است. طی سال های اخیر سرمایه گذاران ازآمریکا، اروپا و آسیا بر ای یافتن فرصت های سرمایه گذاری به این کشور هجوم آورده اند. در این زمینه، کشورهای امارات متحده عربی، عربستتان و قطر در میان کشورهای عرب حوزه خلیج فارس پیشتاز هستند.بررسی های موسسه که مبتنی بر شاخص هایی چون سیاست تجاری، بار مالی دولت، دخالت دولت در اقتصاد، سیاست پولی، جریان سرمایه و سرمایه گذاری خارجی، امور مالی و بانکی، بازار غیر رسمی و مقررات اقتصادی می باشد، نشان می دهد که رتبه کشور عربستان در سال2006م. در بین 157 کشور مورد بررسی جهان، 62 می باشد. رتبه این کشور در همین سال در بین 18 کشور مورد بررسی در خاورمیانه در جایگاه پنجم و بعد از کشورهایی چون بحرین، کویت، اردن، و رژیم صهیونیست می باشد.

رشد اقتصادی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


بر اسا بر آوردها، رشد اقتصادی عربستان در سال 2007م. به 8/4 درصد برسد در حالی که این رشد در سال 2006م. 6/4 درصد بوده است. اگرچه ای مقدار رشد بر اساس معیارهای کلی مقدار مناسبی است، ولی نسبت به گذشته در برخی از سال ها کاهش یافته است، زیرا رشد اقتصادی عربستان در سال 2005م. 6/6 درصد، 2004م. 3/5 درصد و در سال 2003م. 7/7 د رصد بوده است.

تولید ناخالص ملی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


تولید ناخالص ملی عربستان نسبت به سال های اخیر رشد بالایی داشته و انتظار می رود که در پایان سال 2007م. به 355 میلیارد دلار برسد، در حالی که در سال 2003م. مجموع تولید ناخالصی ملی 9/214 میلیارد دلار بوده است. لازم به یادآوری است که اقتصاد عربستان، بزرگ ترین اقتصاد کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای عربی است و 3/47 درصد از مجموع تولید ناخالص ملی کشورهای خلیج فارس را در پایان سال 2007م. به خود اختصاص خواهد داد.صندوق بین المللی پول پیش بینی کرده که مجموع تولید ناخالص ملی کشورهای خلیج فارس در سال 2007م. به 7/749 میلیارد دلار خواهد بود. انتظار می رود که تولید ناخالص ملی کشورهای عربی در سال 2007م. به یک هزارئ 598 میلیارد دلار برسد که22 درصد از رقم مذکور، سهم عر بستان خواهد بود.

ارزش صادرات

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


ارزش صادرات عربستان از سال 2003م روند روبه رشدی را پشت سر گذاشته است، بدین صورت که ارزش صادرات این کشور در سال 2003م. به 1/99 میلیارد دلار، در سال 2004م. به 2/220 میلیارد دلار رسید. ولی صندوق بین المللی پول معتقد است که ارزش صادرات عربستان به علت کاهش صادرات نفتی و غیر نفتی در سال 2007م. به 7/212 میلیارد دلار کاهش خواهد یافت. انتظار می رود ارزش صادرات غیر نفتی از 3/7 درصد درسال 2006م. به 6/9 درصد در سال جاری برسد که با این وجود نیز از رقم ثبت شده درسال 2005م. یعنی 8/6 درصد بیششتر خواهد بود. میزان واردات عربستان در سال های اخیر به طور مداوم افزایش یافته است به طوری که ارزش واردات عربستان در سال 2003م. 1/59 میلیارد دلار، در سال 2004م. به 6/70 میلیار دلار رسید و انتظار می رود که ارزش واردات عربستان در پایان سال 2007م. به 9/142 میلیسازرد دلار بر سد. صندوق بیسن المللی پول برآورد کرده است که در سال 2007م، سرمایه جاری عربستان از 3/20 درصد در سال 2006م. به 13 درصد از مجموع تولید ناخالص ملی کاهش پیدا خواهد کرد. یعنی حساب جاری عربستان از 5/95 میلیار دلار در سال 2006م. به 69 میلیارد دلار در سال 2007م. کاهش می یابد.

بیکاری و تورم

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


جهش های اقتصادی عربستان در سال گذشته با برخی نتایج متناقض همذاه بوده است. از جمله این نتایج می توان به افزایش بیکاری در میان جوانان کشور اشاره کرد. اگرچه پیشرفت اقتصادی عربستان می توان موجب اشتغال هزارن شهروند این کشور شود ولی بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی وزارت کار عربستان، حاکی از افزایش درصد بیکاری از 7/9 درصد در سال 2002م. به 12 درصد در سال 2007م است و برخی از آمارهای غیر رسمی از درصد بیکاری 15 الی 18 درصد خبر می دهد. از دیگر مسایل اقتصادی قابل توجه در عربستان بالا رفتن تورم در این کشور از سال 2004م است. در سال 2004م میانگین تورم در عربستان 4/0 درصد ولی در سال 2005م این رقم به 7/0 درصد و در سال 2006م به 3/2 درصد رسید و انتظار می رود رقم فوق تا پایان سال 2007م به 8/2 درصد برسد. با وجود نگرانی هایی درباره میزان تورم در عربستان، واحد اطلاعات اقتصادی (اکونومیست) انتظار دارد که تورم در عربستان در سال آینده به 2/2 درصد کاهش یابد. با وجود بهبود ظاهری توانایی عربستان در جذب سرمایه گذاری های خارجی، این کشور تنها توانسته است تقریبا 13 درصد از مجموع سرمایه گذاری های خارجی را که در کشورهای عربی در سال 2005م. انجام شده و به خود اختصاص دهد و در این زمینه در مکان سوم قرار گیرد.

بدهی های خارجی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


بدهی های این کشور از سال 2003م با کاهش قابل ملاحظه ای مواجه شده است، بدین صورت که در سال 2003م. بدهی های این کشور 82 درصد از مجموع تولید ناخالص ملی را به خود اختصاص می داد ولی این رقم در سال 2004م به 65 درصد و در سال 2005م به 6/39 درصد و در سال 2006م به 28 درصد و انتظار می رود که این رقم در پایان سال 2007م به 21 درصد برسد.

امور مالی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


واحد پول رایج در کشور عربستان ریال می باشد.این واحد پولی به طور کامل قابل تبدیل به طلا و سایر ارزهای بین المللی بوده و به وسیله آنها حمایت می شود. پشتوانه پول در عربستان تا سال 1950م نقره بود و پول رایج سکه ای بود که از نقره خالص ضرب می شد.در سال 1952م به علت افزایش نرخ بین المللی نقره، دولت سکه های نقره را جمع آوری و چاپ و توزیع اسکناس را آغاز نمود. سکه های رایج شمل؛ یک، پنج، ده، بیست و پنج و پنجاه هلاله است، هر ریال برابر با بیست قروش و صد هلاله می باشد. درسال 1993 یک لیره ی استرلینگ برابر با 846/5 ریال عربستان و یک دلار آمریکا برابر با 745/3 ریال عربستان بود. در سال 1952م موسسه نقد عربستان در جده تاسیس گردید و تا کنون جهت تقویت ریال تلاش زیادی نموده که آن را به عنوان یکی از ارزهای معتبر دنیا معرفی نماید.بانک مرکزی یا موسسه پول عربستان، در آوریل 1952م. تاسیس گردید. این موسسه علاوه بر وظایف اساسی تثبیت و تقویت قیمت ها در داخل و خارج بر اساس ريال ، سایر موارد مهم اقتصادی و مالی مانند بررسی طرح های تولید و رونق بازرگانی ، تامین اعتبارات پولی و رساندن آن به میدان های فعالیت بازرگانی، ایجاد و ذخیره منظم که بخش خصوصی را تقویت و ارزش ریال را حفظ کند، نیز می پردازد. همچنین بانک مرکزی سرپرستی این امور را بر عهده دارد. نکاهداری موجودی های نقدی و به کار انداختن آنها، خرید و فروش طلا و ارزهای خارجی و سرپرستی بانک های بازرگانی است.اقدام دیگر دولت برای اجرای سیاست های پولی، صدور نظامنامه ی مراقبت بانک ها درسال 1965م بود که در واقع تحول مهمی را در امور بانکداری به وجود آورد و موجب به دست گرفتن رهبری بانک ها توسط دو لت شد. در عربستان سیزده بانک فعالیت دارد که بر حسب اهمیت دارای شعبات چندی در شهرهای مختلف می باشند. نر خ های بهره در عربستان کاملا از نرخ های بهره در آمریکا متابعت می کند. زیرا ريال عربستان نسبت به دلار آمریکا تثبیت شده استو تفاوت نرخ بهره در عربستان و آمریکا ، معمولا معادل 5/0 درصد بالاتر از نرخ بهره ای است که در عربستان در مورد اندوخته های سه ماهه ی ریالی به ازای مقدار مشابه دلاری پرداخت می شود.اساسا نرخ های بهره در سال 2002م به دنبال کاهش نرخ های بهره در آمریکا ، روند کاهش داشت و بر این اساس وام گیرندگان به ویژه مصرف کنندگان از امتیاز هزینه های پایین اخذ وام استفاده کردند و بیشترین مقدار وام را در تاریخ عربستان قرض گرفتند.

ارزش صادرات

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


ارزش صادرات عربستان از سال 2003م روند رو به رشدی را پشت سر گذاشته است، بدین صورت که ارزش صادرات این کشور در سال 2003م به 1/99 میلیارد دلار، درسال 2004م به 132 میلیارد دلار، در سال 2005م. به 1/188 میلیارد و در سال 2006م. به 2/220 میلیارد دلار رسید. ولی صندوق بین المللی پول معتثد است که ارزش صادرات عربستان به علت کاهش صادرات نفتی و غیر نفتی در سال 2007م. به 7/212 میلیارد دلار کاهش خواهد یافت. انتظار می رود ارزش صادرات غیر نفتی از 3/7 درصد

ویژگی های سیستم اقتصادی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


نظام اقتصادی عربستان متکی بر نفت و تولیدات نفتی است که در آن دئلت نظارت مستقیم و شدیدی بر روی فعالیت های اقتصادی ملی و مهم کشور دارد. این کشور بیشترین ذخایر نفت در جهان را دارا بوده و بزرگ ترین صادر کننده نفت به شمار می آید در نتیجه نقش مهمی را در اوپک ایفا می کند . در سال 1999م عربستان طرح ها و برنامه های جدیدی را برای خصوصی سازی بخش های دولتی ، از جمله برق و مخابرات تدوین کرد. چنین به نظر می رسد که دولت در نظر دارد تا با اقدامات جدید خود، همکاری ها و مشارکت بخش خصوصی در فعالیت های اقتصادی را گسترش داده و از وابستگی کشور به صنعت نفت بکاهد تا از این طریق ، غرصت های جدید شغلی برای مردم عربستان به وجود آید، به همین منظور ، طی چندسال اخیر ، از سوی دولت طرح جدیدی به نانم (السعوده) که شامل به کارگیری نیروهای بومی عربستان در مشاغل خصوصی است ، اجرا شده که هدف از آن رفع معضل بیکاری در میان جوانان عربستان است. دولت عربستان تلاش کرده تا برخی اصلاحات را در نظام اقتصادی خود به اجرا درآورد ، اما در راه دستیابی به اهداف خود(جذب سرمایه گذاری مستقیم خارجی)
پیشرفت بسیار کندی داشته است، زیرا در حال حاضر شرکت ها و سازمان های دولتی برجسته مانند کمپانی نفتی آرامکو عربستان و سازمان صنایع عربستان ، همچنان اقتصاد عربستان را تحت سلطه و نظارت خود قرار داده اند. از سوی دیگر، حرکت به سوی خصوصی سازی و اصلاح قوانین مالیاتی و یا تخصیص یارانه در کشور بسیار محتاطانه و به کندی صورت می گیرد. هرچند رهبران این کشور به ویژه امیر عبدالله ، خصوصی سازی را گزینه ای استراتژیک خوانده و بدین منظور در سال 1999م. اقدام به تاسیس شورای عالی اقتصاد با هدف افزایش سرمایه گذاری، اشتغال زدایی و توسعه خصوصی سازی کرده است. در نوامبر سال 2002م. شورای وزیران برنامه مالی خصوصی سازی را که در مدت ها مورد بحث قر ار داشت ، در دستور قرار داد به گونه ای که 20 مورد از حیطه های فعالیت های تجاری را که اکنون توسط دولت اداره می شود؛ برای خصوصی شدن تصویب کرد. موارد یاد شده شامل ارتباطات، الکتریسیته، آب شیرین کن، حمل و نقل هوایی، خدمات فرودگاهی، خدمات پستی، خدمات آموزشی و هتل داری می شود. در سال 2000م ، قانونی جهت جذب سرمایه خارجی در بخش انرژی عربستان تصویب شد که مالکیت کامل شرکت های خارجی را ممکن می کرد و مالیات آنها را از 45 درصد به 30 درصد و در مواردی کمتر کاهش می داد. قوانین سابق حق مالکیت شرمت های خارجی را به 49 درصد محدود می ساخت با وجود این قانون مالکیت کامل خارجیان در بخش بالا دستی نفت، خطوط لوله، بیمه و ارتباطات ممنوع است و علیرغم قوانین جدید تحول مهمی در خصوصی سازی و جذب سرمایه خارجی در این کشور صورت نگرفته است.

سیاستهای نفتی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


در عربستان، نفت نقش اساسی در اقتصاد و تامین انرژی ایفا می کند. مهم ترین وظیفه تولید و صدور نفت این کشور، به عهده شرکت های آمریکایی آرامکو است. این شرکتئ از 4 موسسه تشکیلذ شده است . استاندارد اویل کالیفرنیا 30 درصد ، استاندارد اویل کالیفرنیا 30 درصد ، استاندارد اویل نیوجرسی 30 درصد، موسسه تگزاکو و سرکنی موبیل اویل 10 درصد سهام را به خود اختصاص می دهند. شرکت آرامکو در همه امور اقتصادی و حتی برنامه های اجتماعی دولت دخالت دارد. همچنین دارای اردوگاه های بزرگ، شرکت های مستقل ، شهرک های مسکونی با تمام وسایل راحتی به سبک آمریکایی در خاک عربستان است. مساحت عملیاتی شرکت مذبور ، حدود 340 هزار مایل مربع است.
عربستان که از موسسات قدیمی سازمان کشورهای تولید کننده نفت (اوپک) به شمار می آید و بزرگ ترین صادر کننده نفت در دنیا محسوب می شود، طی سال های اخیر ، به واسطه ورود رقبای جدید به بازارهای بین المللی نفت، با تهدیدات تازه ای مواجه شده است. مهم ترین رقیب این کشور در عرصه مذکور، روسیه است. گسترش سرمایه گذاری های روسیه در بخش انرژی در کشور های آفریقایی در سال های اخیر که از ذخایر نفتی با کیفیت بالا برخوردار بوده و به بازارهای مصرف انرژی اروپا و آمریکا نزدیکتر هستند، زنگ خطر را برای عربستانی ها به صدا درآورده است. ورود مجدد عراق به عرصه بازارهای نفتی و همکاری مجدد آن با اوپک می تواند در بلند مدت ، برای عربستان خطر ساز باشد. در اکتبر سال 1999م علی النعیمی – وزیر نفت اعلام کرد، د سیاست های نفتی این کشور بر چهار اصل استوار می باشد:
1-عربستان بزرگ ترین مرکز تولید انرژی ارزان در جهان باقی بماند.
2-عربستان مهم ترین تولید کننده نفت با توان تولیدی بالا باشد.
3-صنایع جانبی نفت-نظیر پتروشیمی – در این کشور گسترش یابد.
4-ثبات سیاسی –اقتصادی سیستم عرضه و تقاضای نفت را حفظ کند.
در تاریخ چهارم ژانویه سال 2000م شورای عالی نفت در امور نفتی و منابع معدنی با دستور شاه فهد تأسیس شد. دوره فعالیت این شورا چهار سال تعیین گردید که با فرمان شاه فهد قابل تمدید است. ریاست این شورا بر عهده شاه فهد است. دو معاون نیز برای این شورا در نظر گرفته شده است یکی از آنها ولیعهد عربستان شاهزاده عبدالله بن العزیز است و معاون دوم نیز امیر سلطان بن عبدالعزیز است. این شورا دارای 9 عضو دیگر هست که وزیر نفت، وزیر امور خارجه، وزیر صنایع، وزیر دارایی و برنامه ریزی را نیز شامل می شوند. رئیس شرکت آرامکوی عربستان نیز در این شورا عضویت دارد. وظایف شورای عالی نفت به شرح زیر است:
تصمیم گیری در مورد سیاست ها و استراتژی های مربوط به نفت، گاز و سایر موارد هیدروکربنی در پرتو شرایط و منافع ملی و تثبیت این سیاست ها و استراتژی ها این موضوع مواردی مانند تعیین مقدار و تصمیم گیری درباره قیمت گذاری سوخت ها در عربستان را در بر می گیرد. شورای عالی نفت نقش بسیار چشمگیر و تعیین کننده ای در سیاست گذاری های بخش های نفت گاز و سایر موارد هیدروکربنی عربستان ، برعهده دارد و حتی سیاست های قیمت گذاری سوخت و تعیین مقدار تولید نفت زیر نظر این شورا قرار دارد. فعالیت های شرکت آرامکو نیز به طور د قیق توسط سیاست های شورای عالی نفت تعیین می گردد ؛هدایت می شود. با توجه به اهمیتی که نفت برای عربستان دارد و همین طور نقش مهمی که این کشور در صحنه تامین انرژی در جهان ایفا می کند ، وجود چنین شورایی که سیاست گذاری و نظارت را بر عهده دارد بسیار ضروری به نظر می رسد. به طور کلی، عربستان از سال 1968م. سیاست بازار را دنبال کرده و در پی آن بوده است که به هر طریق ممکن، سهم خود را در بازارهای نفتی افزایش دهد و از سوی دیگر این کشور معتقد است ، قیمت های بالای نفت موجب تشویق تولید کنندگان غیر اوپک می شود، زیرا هزینه ی تولید در این کشور ها بسیار بالاست و در وضعیت قیمت های بالا، بهره برداری از میادین نفتی برای آن کشور اقتصادی شده، با ورود نفت سایر کشورها به بازار، سهم اوپک در بازار کاهش خواهد یافت. افزون بر این، قیمت های بالای نفت موجب خواهد شد که انواع دیگر انرژی، جایگزین نفت شوند و به این ترتیب در آینده سهم نفت در بین سایر انرژی های دیگر کاهش می یابد. به طور خلاصه سیاست نفتی عربستان بر موارد زیر مبتنی است:
-ایجاد ثبات در بازر بین المللی نفت
-همکاری با تولید کنندگان و مصرف کنندگان
-تضمین رشد تقاضای جهانی نفت هماهنگ با رشد اقتصادی جهانی
-ساخت یک صنعت نفت ملی کارآمد، جامع و رقابتی
-ایجاد کانال هایی برای ارتباط و گفت و گو با صنایع و کشور های مورد نظر در مورد انرژی، محیط زیست و فناوری

فعالیت های عمده اقتصادی

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


بخش های مختلف عربستان به مانند دیگر کشور های دارنده منبع عظیم درآمد نفت، به شدت تحت تاثیر درآمدهای ناشی از آن می باشند. تضعیف بخش های اقتصادی، فقدان تنوع و کار آفرینی در اقتصاد، رشد مصرف گرایی و کاهش تولید،شکل گیر روابط رانتی، بزرگ شدن بذنه دولت و بالا فتن هزینه های جانبی آن، متزلزل بودن پایه های اقتصاد این کشورها با نوسان ها و شوک های نفتی و مواردی از این دست، نمونه هایی از پیامدهای اقتصادی متکی به نفت می باشد. با مطالعه برخی از بخش های اقتصادی عربستان و مقایسه توان اقتصادی این بخش ها با بخش نفت متوجه خواهیم شد که این بخش های اقتصادی در مقایسه با بخش نفت تا چه اندازه سهم ناچیزی در اقتصاد کشور عربستان بازی می کنند.
-بخش کشاورزی
یکی از مشکلات عمده کشور عربستان، در زمینه فعالیت های کشاورزی مساله کمبود آب می باشد. از طرفی قسمت اعظم خاک این کشور از صحراهای شنزار و لم یزرع تشکیل شده است که به هیچ وجه قابل کشت و بهره وری نیستند. اما در سواحل دریای سرخ و خلیج فارس قسمت هایی وجود دارد که در اثر بارندگی موسمی جویبارهایی به وجود آمده ودر بعضی نقاط دیگر نیز با حفر چاه، زمین هایی را قابل کشت کرده اند. دولت پس از تاسیس وزارت کشاورزی و آب ، وظیفه تامین آب آشامیدنی مردم، آب قابل استفاده برای کشاورزی، توسعه نواحی زیر کشت و رسیدگی به وضع کشاورزان را بر عهده دارد. به همین دلیل واحدهای کشاورزی متعددی تاسیس نموده که وظیفه این واحدها راهنمایی کشاورزان و دادن کود و ماشین آلات به آنها می باشد وزارت کشاورزی طرح هایی را در دست اقدام دارد که مهم ترین آنها عبارتند از:احیای صحرای شمال، اسکان عشایر خانه به دوش، آبیاری و زهکشی در احساء ، بهبود آبیاری و زهکشی در قطیف، توزیع اراضی بایر، جلوگیری از حرکت شن و ماسه در احساء و سد سازی در عربستان می باشد. در بخش کشاورزی این کشور، تنوع کشت محصولات به قدری پایین است که تنها محصول مهم این کشور همان گندم می باشد، جو، ارزن، پنبه، توتون، خرما و قهوه8 از دیگر محصولات کشاورزی این کشور هستند که به استثنای خرما سایر محصولات حتی پاسخگوی نیازهای داخلی این کشور هم نیستند. به علت محدودیت منابع آب و خاک سرانه ی زمین مزروعی در عربستان برای هر نفر 08/0 هکتار می باشد. عربستان در حد فاصل سال های 1990م. تا 2000م. به خود کفایی در تولید گندم دست یافت. که این امر نتیجه حمایت دولت این کشور از کشاورزان و اعطای یارانه های منحصر به فرد به این بخش بود. اما باید بع این نکته توجه داشت که حتی در آن شرایط نیز، هیچ موقع سهم صادرات مواد خام کشاورزی به بیش از یک درصد صادرات مالا نرسید و بر اساس آمارهای موجود، در سال 2005م. میزلان صادرات مواد خام کشاورزی تنها 08/0 درصد صادرات کالای این کشور بود و میزان ارزش افزوده بخش کشاورزی در سال 2004م. در حدود 4 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را شامل می شد.از سال2006-2000م. ارزش افزوده در بخش کشاورزی دارای نوسان های رشد سالیانه از 5/0 تا 3 درصد بوده است. بخش کشاورزی بر اساس آمارهای موجود در سال 2002م.7/4 درصد از کل شاغلین اقتصادی این کشور را جذب کرده بود. اگرچه این رقم نسبت به سال های گذشته کاهش محسوسی داشته است. یکی از بزرگ ترین مشکلات بخش کشاورزی عربستان کمبود آب می باشد و با توجه به آنکه کشت گندم نیار به آب فراوانی دارد، این معضل بیش از پیش نمایان شده است و روند رو به رشد تولید گندم در این کشور به دلیل موانع محیطی از سال 2000م. متوقف شده است. اخیرا دولت عربستان با کاهش ابزارهای تشویقی، سعی در کاهش تولید گندم نموده است. مقامات دولتی عربستان در تلاش هستند فقط به اندازه نیازهای داخلی گندم تولید کننده تا بتوانند از منابع آبی خود نیز محافظت نمایند، زیرا صورت ادامه همین رویه در کشت گندم عربستان 32 درصد از آب های زیر زمینی تجدید ناپذیر خود را از دست خواهد داد. از سوی دیگر دولت در خرید گندم از کشاورزان متحمل ضررهای فراوان می شود، چون هم اکنون با وجود افزایش قیمت گندم، هرتن آن تنها120 دلار (450) ريال عربستان خریداری می کند، با کاهش سیاست های تشویقی دولت، مساحت زیر کشت گندم به 403 هزار هکتار کاهش یافته و تولید گندم این کشور نیز به 8/1 میلیون تن رسیده است.
-دامداری
همراه با گسترش و تنوع کشاورزی در سراسر عربستان ، دامداری و شبانی دچار بحران شدیدی شده اسن. این امر ممکن است به جز منافعی که در آینده از بیشتر قسمت های عربستان به دست خواهد آمد بر گرایش های سنتی و عزت نفس مردم صحرا نشین و بومی نیز تاثیری عمیق داشته باشد.در شمال عربستان دامداری در اثر دو تحول بلند مدت دچار بحران شده است. تحول اول یکجانشین کردن عشایر در جوامع کشاورزی ، تحول دیگر توسعه ی زمین های قابل کشت می باشد. زیرا زمین های کشاورزی در بخش هایی توسعه می یتبد که چرا گاه های مناسب وجود داشته باشد واز این مهم تر سیاست های دولت ، در مورد کنترل عشایر باقیمانده و تامین آب دایمی برای آنان است. چرا گاه های راطراف منابع آبی دایم، تا چندین کیلومتر به کلی از بین رفته است و امروزه علوفه را باید از خارج کشور وارد کنند. همچنین چرا گاه های دورتر در اثر استفاده بی رویه در معرض خطر نابودی قرار گرفته اند. زیرا انتقال آسان آب و آذوقه به وسیله کامیون و زندگی چادر نشینی صنعتی در میان بعضی گرو ه ها این امر را تشدید می کند. با توجه به وضعیت نامناسب دامداری در این کشور باز هم مقداری از مصارف مواد پروتئینی کشور را تولیدات داخلی تشکیل می دهد. بر اساس آمار ، سالانه 12،000 تن گوشت گاو، 35،000 تن گوشت گوسفند، و 30،000 تن ماهی در عربستان تولید می شود.
-صنعت
عربستان با درآمد نفت، سرمایه گذاری های فراوانی را در برنامه های عمرانی پنج ساله جهت توسعه صنعتی کشور اختصاص داده است، از جمله برنامه های مربوط، ساختن پالایشگاه های نفت و صنایع وابسته، به منظور اکتشاف ذخایر عظیم نفت و گاز است. پروژه های عمده به وسیله ی شرکت های مختلط عربستان و کمپانی های خارجی انجام می گیرد.شرکت صنایع عمده عربستان در سال 1976م تاسیس شده است و در زمینه فعالیت های غیر نفتی مسئول پروژه های عمده می باشد که از جمله می توان پروژه های توسعه پتروشیمی در جده و جبیل و ینبع را نام بر د.دولت عربستان طی اجرای برنامه 5 ساله ی پنجم خود، با توجه به توسعه سریع صنایع غیر نفتی در این برنامه، اولویت را به صنایع مصرفی و سبک داده است که می توان از صنایع چرم سازی ، مبلمان سازی و لوازم خانگی نام برد. از دیگر صنایع آهن و فولاد(شرکت آهن و فولاد ) عربستان به نام جدید با ظرفیتی معادل800 هزار تن در سال است. کارخانه تولید ورق فولاد در جده با ظرفیتی معادل140 هزار تن در سال مشغول به کار است. شرکت کود شیمیایی مختلط عربستان تایوان با ظرفیتی معادل500 هزار تن درسال به تولید ادامه می دهد. شرکت متانول با ظرفیتی معادل 600 هزار تن در سال به فعالیت خود ادامه می دهد. شرکت سیمان ینبوع که یک واحد جدید تولیدی است با سرمایه 2 میلیارد ريال عربستان جهت برطرف ساختن کمبود سیمان در کشورآغاز به کار نموده است. به علاوه شرکت کذبور و کارخانه دیگر در صنعته تولید سیمان با14 میلیون تن تولید فعال می باشد که عبارتند از : شرکت سیمان عربی 2/1 میلیون تن، سیمان عربی با 2/1 میلیون تن ، سیمان جنوب با 2میلیون تن ، سیمان سعودی کویتی با 1/2 میلیون تن ، سیمان وحدت با 35/3 میلیون تن، سیمان الیمامه با 7/2 میلیون تن و سیمان قصیم 4/1 میلیون تن. سهم ارزش افزوده بخش صنعت از تولید ناخالص داخلی عربستان در سال 2004م. بالغ بر 9/58 درصد بوده است؛ که این رقم در مقایسه با سال 2003م رشد 17/6 درصدی را نشان می دهد.طبق گزارش های اعلام شده در سال 2003م 24 درصد از مجموع نیروی کار مردان 2/1 درصد از مجموع نیروی کار زنان این کشور در این بخش فعال بودند.
الف)صنایع نفت
بدون تردید برجسته ترین بخش صنعتی این کشور را صنایع نفت تشکیل می دهد.عربستان با 264 میلیارد بشکه ذخیره اثبات شده تقریبا یک چهارم نفت دنیا را اختیار دارد. این کشور در سال 2006م. روزانه به طور متوسط بالغ بر 2/9 میلیون بشکه نفت تولید می کرد. صنایع نفت عربستان، متکی بر نقش محوری آرامکو است. رهبری، مدیریت و قدرت اصلی شرکت آرامکو در اختیار صاحب منصبان دولتی است. در صنایع نفت عربستان، کنسرسیوم هایی از شرکت های بزرگ خارجی، به خصوص غربی سرمایه گذاری کرده اند. تا اوایل دهه 90، اقتصاد عربستان در مدار چرخه سنتی ، تولید و صدور نفت خام، سرمایه گذاری در صنعت نفت برای تولید بیشتر، خرید لوازم و کالاهای مصرفی، تسلیجات و ارایه خدمات رفاهی به مردم ، حرکت در مسیر نوسازی فعالیت های خدماتی-رفاهی و اقتصادی قرار داشت. این رابطه از معادله در برابر امنیت که کعادله ای سیاسی و مبتنی بر نوع ارتباط ساخت قدرت در عربستان و آمریکا می باشد، تاثیر پذیرفته است.
-پالایشگاه ها
در سال 1998م این کشور برنامه هایی را برای نوسازی و توسعه پالایشگاه های خود در نظر گرفته است؛ که از جمله نوسازی و به روز کردن تجهیزات پالایشگاه 300 هزار بشکه ای (راس التنوره) که سرمایه مورد نیاز آن 2/1 میلیارد دلا بر آورده می شود. پالایشگاه (ربیق) با ظرفیت روزانه325 هزار بشکه، بزرگ ترین پالایشگاه عربستان است. که در کنار دریای سرخ قرار دارد.برای نوسازی و بهینه سازی تولید و متنوع کردن فرآورده های این پالایشگاه، طرحی مدنظر قرار گرفته است که ظرفیت آن را به 400 هزار بشکه در روز افزایش دهد. سرمایه مورد نیاز برای اجرای این طرح 2 میلیارد دلار برآورد شد. با کاهش شدید قیمت نفت، هدف های این طرح تعدیل شد و در اکتبر 1998 م اجرای آن به تعویق افتاد. اکنون با افزایش قیمت نفت و افزایش درآمد این کشور،این طرح، دوباره در دستور کار دولت قرار گرفته است. احداث کارخانه جداسازی نفت و گاز حوزه (قوار) از دیگر طرح هایی بوده است که در سال 1998م.اجرای آن به تعویق افتاده و دوباره در اولویت قرار گرفته است. تقریبا نیمی از ذخایر نفتی عربستان در هشت میدان نفتی در شمال شرقی این کشور واقع شده است.این هشت میدان نفتی عبارتنداز:
1-میدان نفتی قوار که بزرگ ترین میدان نفتی خشکی در جهان است و نفت باقی مانده در این میدان در حدود 70 میلیارد بشکه تخمین زده می شود.
2-میدان نفتی صفانیا که این میدان از بز رگ ترین میادین نفتی جهان است و نفت موجود در آن 19 میلیارد بشکه تخمین زده می شود.
3-میدان نفتی ابقیق که ذخایر نفتی این میدان نیز17 میلیارد بشکه تخمین زده می شود.
4-میدان نفتی شیبه که دارای 14 میلیارد بشکه نفت اثبات شده است.
5-میدان نفتی بری که ذخایر نفتی اثبات شده ی آن 11 میلیارد بشکه تخمین زده می شود
6-میدان نفتی منیفا که دارای 11 میلیارد بشکه ذخایر اثبات شده است.
7-میدان نفتی زولوف که دارای 8 میلیارد بشکه نفت اثبات شده است.
8-میدان نفتی ابوصفا که ذخایر نفتی اثبات شده ی آن 6 میلیارد بشکه تخمین زده می شود.
در مجموع میدان نفتی قوار،صفانیا،ابقیق و بری، چهار پنجم تولید نفت عربستان را تامین می کنند.
ب)صنایع گاز
گاز طبیعی نیز معمولا همراه با نفت یافت می شود و به این ترتیب، شگفت آور نخواهد بود که عربستان از نظر داشتن ذخایر گاز طبیعی در مقام پنجم باشد. در حال حاضر عربستان توسعه ی منابع گاز طبیعی خود را در اولویت قرار داده است؛ زیا مصرف داخلی گاز طبیعی این کشور به سرعت در حال رشد است. علت اصلی چنین رشد بالایی؛ گسترش صنعت پتروشیمی عربستان و نیاز منابع نیرو و آب این کشور به گاز طبیعی است. شرکت ملی نفت(آرامکو سعودی) در اواخر سال 1999م اعلام کرد که قصد دارد طی 25 سال 45 میلیارد دلار در توسعه ی تولید گاز طبیعی ،عمل آوری و ایجاد زیر ساخت های نقل و انتقال آن، سرمایه گذاری کند. ظرفیت تولید گاز آرامکو سعودی بین سال های 2002-2000م به میزان 57 میلیون متر مکعب در روز افزایش یافت. این افزایش تا حدی زیادی مدیون آغاز به فعالیت کارخانه فرایند گاز هاویه با ظرفیت 40 میلیون متر مکعب در روز است. دولت عربستان برای تامین نیازهای صنایع پتروشیمی خود، که در حال گسترش است و نیز تولید برق، شیرین کردن آب شور دریا و تامین لازم برای سایر صنایع از جمله صنایعی که قبلا با نفت کار می کرده اند ، تولید گاز طبیعی را افزایش داده است. میزان ذخایر اثبات شده گاز طبیعی عربستان در سال 2006م بیش از 7154 هزار میلیون متر مکعب برآورده شده است که از حیث ذخایر این کشور در منطقه خلیج فارس بعد از کشورهای ایران و قطر قرار دارد و تمامی تولید گاز این کشور به مصرف داخلی می رسد. لازم به یادآوری است که گاز این کشور نقش اساسی در تولید انرژی مورد نیاز داخل کشور دارد به گونه ای که در سال 2005 م بیش از 49 درصد از مجموع انرژی الکتریسیته مورد نیاز کشور از طریق استفاده از گاز تامین می شد. در حالی که تنها 15 درصد از خاک این کشور جهت دستیابی به ذخایر گازی مورد اکتشاف قرار گرفته است اما پیش بینی می شود تنها صحرای ربع الخالی در این کشور بیشتر از 300 تریلیون متر مکعب ذخایر گازی داشته باشد. در این میان، مخزن گازی الدوره در فلات قاره نزدیک حفجه که با ایران مشترک است(بخش ایرانی آرش نامیده می شود) عربستان توافقاتی با کویت بر سر بهره برداری از آن را انجام داده است. در ژوئن 2003م عربستان اعلام کرد مذاکراتی با کمپانی های خارجی جهت سرمایه کذاری 15 تا 20 میلیارد دلاری در صنعت کاز انجام داده است. این اولین گشایش بزرگ در صنایع نفت و گاز به روی سرمایه کذاران خارجی پس از ملی سازی نفت در این کشور محسوب می شد، اما به دلیل سهم خواهی بیشتر طرف های خارجی به نتیجه نرسید. پس از آن عربستان طرح ها را به بخش های مختلف تقسیم کرد و به صورت مجزا برای انجام آن با شرکت های خارجی وارد گفتگو شد.برخی از طرح های عمده توسعه گاز این کشور عبارتند از :
-تکمیل پروژه 4 میلیارد دلاری پالایش گاز همراه نفت در هاویه به ظرفیت 1/4 تریلیون متر مکعب .
- قرارداد ساخت بزرگترین ngl جهان توسط فاسترویل در حراده در سال 2005م
-قرار دادهای مطالعه اکتشاف و توسعه میدان با شرکت های خارجی مانند لوک اویل روسیه، ساینوپک چین، شل و داچ شل.
اکثر فعالیت های انجام شده ی دولت عربستان در این مورد را می توان در حوزه ی مدیریت و تولی گری گنجاند. در چنین مواردی ، دولت مستقیما وارد انجام فعالیت نشده و با برخی سیاست گذاری ها، مسیر حرکت را برای شرکت های داخلی و خارجی تعیین می کند.سه کنسرسیوم خارجی، در سه طرح محوری بهره برداری از منبع گاز عربستان شرکت کرده اند که ارزش آنها در حدود 25 میلیارد دلار است. این سه طرح عبارتنداز :
-طرح محوری قوار جنوبی
-طرح محوری ساحل دریای سرخ
-طرح محوری شیبان و کیدان
ج)صنایع پتروشیمی
تاریخ فعالیت پتروشیمی در عربستان را می توان به سه مرحله تقسیم کرد: اولین مرحله آغاز فعالیت پتروشیمی در عربستان بهد آغاز دهه 70م باز می گردد و تا سال 1983م ادامه پیدا می کند. طی این دوران کشور عربستان با حمایت سرمایه گذاران خارجی که بیشتر آنها شرکت های آمریکایی بودند بیش از 34 میلیارد دلار در بخش های زیر بنایی صنایع پتروشیمی سرمایه گذاری کردند. ایجاد دو شهر صنعتی جبیل و ینبوع با سرمایه ای بالغ بر22 میلیارد دلار ، توسعه سیستم های تولید، فرآورش، توزیع و ذخیره سازی گاز طبیعی با سرمایه ای بالغ بر 12 میلیارد دلار در این دوران انجام شد. همچنین تاسیس شرکت سابیک به منظور تولید مواد پتروشیمی پایه و مبانی کودها، فلزات و تشویق بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در صنعت پتروشیمی در همین دوره زمانی انجام گرفته است. دومین مرحله فعالیت های صنعت پتروشیمی عربستان با دوران توسعه این صنعت طی سال های 1999-1984م اتفاق افتاد.راه اندازی اولین واحد متانول توسط شرکت الرازی و بهره برداری از اولین واحد کراکر توسط شرکت پترو کیمیا از دستاوردهای عربستان در این دوران بود. سرعت گرفتن فرآیند خصوصی سازی صنعت پتروشیمی عربستان نیز در همین دوران اتفاق افتاد . مرحله جهش و تثبیت پتروشیمی عربستان طی سال هایر پس از آغاز هزاره جدید میلادی آغاز شد. طی این سال ها مجتمع های جدید پتروشیمیایی-پالایشگاهی با سرمایه گذاری مشترک شرکنت های آرامکوی و سومیتومو در شهر ربیق احداثر شدند. صنعت پتروشیمی در کشور عربستان به دلیل فراوانی گاز همراه نفت ایجاد شده است. تا قبل از ایجاد صنعت پتروشیمی در عربستان، گاز همراه سرشار از اتان، سوزانده یا دوباره به میادین نفتی تزریق می شد که هر دو عمل ارزش اقتصادی آن را کاهش می داد . برنامه ریزان برای جلوگیری از هدر رفتن سرمایه و در راستای توسعه اقتصادی، اقدام به بکارگیری اتان در زنجیره های تولیدی محصولات پتروشیمی کرده اند. محصولات تولیدی مواد پتروشیمی کشور عربستان در حال حاضر در سه گروه زیر طبقه بندی می شود:1)مواد اساسی پتروشیمی 2) مواد شیمیایی میانی 3)پلیمرها
درسال 2004م تناژ تولیدی این صنعت در عربستان به 27 میلیون تن رسید. کشور عربستان همچنین برای رشد صنعت پتروشیمی خود و دستیابی به جایگاهی ویژه در دنیا، راهبرد رشد صنعت پتروشیمی خود ر بر محورهای زیر تعریف کرده است:
-ایجاد تنوع در محصولات
- انجام سرمایه گذاری های مشترک با شرکت های بزرگ دنیا
-توجه ویژه به تحقق و توسعه
- حمایت از بخش خصوصی
-گسترش صنایع پایین دستی
صنایع شیمیایی و پتروشیمی در دو شرکت پالایش و بازار یابی سعودی مارک و شرکت صنایع اساسی سابک مربوط به صنایع ئیدروکربنیک متبلور است. لازم به ذکر است که سمارک در اواخر سال 1998م به عنوان یک شرکت وابسته به سازمان کل معادن و نفت عربستان تاسیس گردید. دفتر مرکزی این شرکت جده می باشد و دارای سه پالایشگاه در جده، ریاض و ینبع برای استفاده داخلی و سه پالایشگاه در (جبیل) (ینبع) و (رانج) برای صادرات می باشد. شرکت سابک نیز در سال 1976م تاسیس گردید و امروزه دارای دو مجتمع صنعتی پتروشیمی، الرازی، ابن سینا، نیپت، کیمیا، شرق، پتروکیمیا، ابن حیان، گاز، صدف و ابن زهر، سه مجتمع کود سافکو، سمادو ابن بیطار و دو مجتمع فلزی، دید و فولا می باشد. کشورهای ژاپن، آمریکا و کره جنوبی ، فنلاند، ایتالیا، تایوان دارای سرمایه گذاری مشترک در این مجتمع ها می باشند.
-معادن
عربستان از نظر معادن غنی می باشد دلی بهره برداری از این منابع به علت تاکید بر بخش نفت و گاز مورد غفلت قرار گرفته است. علت دیگر عدم اهتمام بر بهره برداری از منابع موجود؛ دور بودن محل بسیاری از آنها است. بر اساس بررسی ها، منابع قابل توجهی از طلا، نقر ه، سنگ آهن، مس، فسفات، اورانیوم، هیدروکسید آلومینیوم، زغال سنگ، تنگستن، سرب و روی عربستان موجود می باشد، بر این اساس دولت این کشور علاقه مند است با توسغعه بخش معدن اقتصاد را از اتکای به نفت دور نماید و فرصت های شغلی دیگر
ی را برای اتباع عربستان بهبود بخشد. طبق بررسی های انجام شده تعداد 4500 معدن گوناگون در این کشور کشف شده است که از جمله در حدود 350 کیلومتری شرق جده یک معدن طلا می باشد. ذخایر قابل استخراج منطقه مذکور حدود 5 میلیون تن سنگ طلا و مقدار طلای خالص آن 5/2 گرم در هر تن برآورد میشود. طبق اعلام سازمان زمین شناسی عربستان ، تاکنون 2 هزار ناحیه معدنی در این کشور به ویژه در مرکز و شمال و در امتداد ساحل دریای سرخ شناسایی شده اند. با توجهئ به افزایش قیمت جهانی اغلب مواد معدنی ، استفاده از این منابع می تواند به طور چشمگیری به اقتصاد این کشور کمک کند. دسترسی شرکت های بین المللی معدن کاری به منابعی مانند طلا، نقره، بوکسیت، فسفات، سنگ آهن، مس، سنگ آهک، دولومیت، سنگ مرمر، سنگ گچ وسیلیس در کشور عربستان که بعد از آن تسهیل شد که در سال 2004م قانون جدید معدن کاری در این کشور به تصویب رسید. شرکت الخبر در زمینه امور معدن در عربستان فعالیت می کند. 50 درصد از سهام این شرکت در اختیار شرکت توسعه عربی-آمریکایی قرار دارد و این شرکت قصد دارد سرمایه گذاری 120 میلیون دلاری را روی معدن الماسان برای استخراج طلا، روی، مس و نقره انجام دهد. همچنین شرکت مادعان، مهم ترین شرکت دولتی معدن کار عربستان است؛ که در چهار معدن طلا در این کشور در حال فعالیت است. دو معدن دیگر نیز در دست توسعه دارد و پیش بینی می شود که میزان طلای این شرکت تا سال 2009م دوبرابر شده و به 6/13 میلیون تن برسد. علاوه بر ذخایر فلزات گرانبها مانند طلا، عربستان به صورت با القوه منابع دیگری نیز در اختیار دارد. ذخیره تانتالومدر گورایا یکی از بزرگ ترین ذخایر این ماده معدنی در آن وجود دارد. کفتنی است، این ماد ه معدنی به ویژه در صنایع الکترونیک کاربرد زیادی دارد. همچنین ذخایر ارزشمندی از مس در جبل سعید در غرب عربستان تاکنون کشف شده اند.همچنین منابع روی در غرب ریاض و در غرب آب ها کشف شده اسشت. توسعه و استخراج انواع مواد معدنی از معادن این کشور استراتژی بلند مدت شرکت معادن عربستان می باشد، یکی از اهداف این شرکت، بهره برداری از ذخایر فسفات است که به دولت عربستان اجازه داده است که این شرکت از طریق بهره برداری از ماده معدنی این منطقه به بزرگ ترین تولید کننده در این زمینه تبدیل کند. همچنین این شرکت در حال توسعه معدن بوکسیت در الزبیرآ با ظزفیت تولید سالانه 3/3 میلیون تن در سال است. توسعه ذخیره منگنز در زرگات نیز از دیگر استراتژی های شرکتد معادن عربستان محسوب می شود.
-منابع و ذخایر نفت
عربستان افزون بر 264 میلیارد بشکه ذخایر اثبات شده نفت در اختیار دارد. مقامات عربستان ادعا می کنند که در صورت انجام عملیات بازیافت، ذخایر نفت این کشور تا یک تریلیون بشکه قابل افزایش است. متخصصان، افزایش ذخایر نفتی عربستان را بر اثر اجرای برنامه های توسعه گسترده و تولید فناوری پیشرفته و در نتیجه رسیدن به لایه های عمیق تر موثر می دانند. افزایش ذخایر نفتی ، نقش عربستان را در بازار جهانی برجسته تر می سازد. روی هم رفته نزدیک به 80 میدان نفت و گاز و افزون بر 1400 حلقه چاه نفت در عربستان وجود دارد ، اما بیش از نیمی از ذخایر این کشور تنها در 8 حوزه قرار دارد .حوزه(قوار) با 70 میلیارد بشکه ذخیره نفت، بزرگترین حوزه خشکی جهان و حوزه صفاییه با 35 میلیارد بشکه ذخیره نفت، بزرگ ترین حوزه ی دریایی جهان به شمار می آیند.حوزه (قوار) که نفت آن از نوع سبک با درجه گرانروی 34 است، به تنهایی بیش از نیمی از ظرفیت تولید عربستان را تامین می کند. این کشور انواع متنوع نفت از نفت سنگین تا بسیار سبک تولید می کند.انواع نفت سبک از مناطق خشکی و نفت های سنگین و متوسط از میدان های دریایی تولید می شوند. از سوی دیگر، حدود 5 میلیارد بشکه ذخایر نفت در منطقه بی طرف میان دو کشور عربستان و کویت قرار دارد.
-منابع و ذخایر گاز طبیعی
بر اساس آخرین آمار، ذخایر گاز عربستان 4/6 تریلیون متر مکعب و تولید آن سالانه 690/5 میلیارد متر مکعب است.6/3 درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان به عربستان اختصاص دارد. این کشور پس از روسیه، ایران، قطر و امارات در مقام پنجم قرار دارد. از عربستان در میدان نفتی (قوار) و میدان های دریایی(صفاییه) و (زولوف) واقع شده است. میدان نفتی قوار به تنهایی یک سوم ذخایر گاز همراه را در خود جای داده است.بیشتر ذخایر گازی عربستان گاز همراه است. ذخایر مستقل گازی به طور عمده در میدان های (خوف) در مجاورت حوزه (قوار) و (الدوره) در منطقه بی طرف میان عربستان و کویت(مشترک با ایران) قرار دارد.
-انرژی الکتریسیته
افزایش جمعیت در عربستان و کاهش غیر واقعی بهای برق، تقاضای استفاده از انرژی الکتریسیته را بیش از 5/4 درصد افزایش داده است. وزارت صنعت و برق عربستان اعلام کرده است که نیاز عربستان به برق در سال 2019م بیش از 20 گیگا وات مازاد بر توانایی تولید این نیرو است، یعنی حدود 6/26 گیگاوات در روز به ارزش 12 میلیون دلار می رسد. شرکت(سعودی الکتریک) از 7 طرح جدید احداث نیروگاه های برق در این کشور (نیروگاه های(المزاحیمیه)،(القرایات2)،(سابوخ)،(ریاض.پی.پی.10)،(ربیق2)
(ینبوع2)و (شغیب2)،5/14 گیگاوات برق تولید خواهد کرد. علاوه بر 10 طرح جدید خطوط انتقال نیرو، این کشور تاکنون با بسیاری از شرکت های کشورهای عربی و شرکت های انگلیسی-بلژیکی، ژاپنی و کره ای برای مشارکت و سرمایه گذاری در طرح های خود مذاکره کرده است. شرکت برق عربستان در حال حاضر با چالش ها عظیمی در برآورد تقاضا در 20 سال آینده روبه رو است. در سال 2020م. تقاضا به 55000 مگاوات جهش خواهد یافت و این به معنای متوسط رشد پنج درصد در سال است که برای شرکت برق چالش فنی هراس آور شده است. این کشور نه تنها باید در عرض 15 سال ظرفیت تولید خود را دوبرابر کند، بلکه به شکلی اضطراری نیازمند گسترش زیر بنای انتقال و توزیع برق در سطح کشور است تا بتواند شبکه ای ملی ایجاد کند که تمام گستره کشور در تمام نواحی از برق بهره مند شوند. بزرگ ترین چالش ها به سرمایه گذاری وسیع مورد نیاز این پروژه ها مربوط است، تنها هزینه سرمایه گذاری در بخش تولید 44000 میلیون ريال تا 15 سال آینده می رسد. شرکت برق عربستان که با چنین رقم بزرگی روبه رو شده است و تمایلی به تحملا بدهی سنگین یا افزایش بالای قیمت برق ندارد، گزینه ای جز رو آوردن به بخش خصوصی برای کمک ندارد.
-خدمات
دولت اهمیت زیادی به برنامه های حمایت و توسعه اجتماعی می دهد. علاوه بر وزارت کار و امور اجتماعی 157 موسسه خیریه اقدام به خدمات اجتماعی می نماید. در آمدهای این جمعیت ها در سال بالغ بر 700 میلیون ریال می گردد. وزارت کار و امور اجتماعی عربستان سالانه کمک های زیادی به معلولان و خانواده های آنان می نماید. آمار افراد تحت پوشش بیمه های اجتماعی 5/2 میلیون نفر می باشند
4-6-بازرگانی و تجارت
اقتصاد تک محصولی و میزان گسترده کنترل دولت در بخش های مختلف، منجر به افزایش هزینه های جاری دولت شده است. بخش عمده ای از این هزینه ها صرف بوروکراسی اداری-سیاسی این کشور می شود که شاغلین این بخش را تحت عنوان بخش خدمات و بازرگانی، قلمداد می کنند. در سال 2003م از مجموع نیروی شاغل این کشور، در بین مردان،5/70 درصد و در بین شاغلین زن نیز 1/98 درصد در این بخش مشغول به فعالیت بوده اند. بازرگانی داخلی عربستان سهم ناچیزی در اقتصاد این کشور دارد. البته باید بازاریابی فرآورده های نفتی آرامکو، فروش مواد غذایی و حیوانات اهلی پرورش یافته توسط اعراب بدوی و کشاورزان را مستثنی کرد. تغییر مهمی که در سال های اخیر در سیاست بازرگانی خارجی عربستان رخ داده است، تغییر جهت از بازارهای دلار به نواحی غیر دلار بوده است، این موضوع به خاطر آن است که شرکت آرامکو سیاست بازاریابی محصولات نفتی خود را متوجه بازارهای ارئپایی کرده استو هم اکنون انگلستان، آلمان، هلند و ایتالیا در حال تحکیم موقعیت صادراتی خود به عربستان می باشند. اگر چه ایالات متحده آمریکا مهم ترین منبع واردات این کشور است، ولی پس از این کشورها، دولت های عضو جامعه عرب مهم ترین بازارهایی هستند که عربستان با آنها معامله می کند. در کنار کشور های ژاپنٌ، کره جنوی، آلمان، چین، انگلیس، سنگاپور و تایوان،ایالات متحده آمریکا عمده ترین شریک تجاری این کشور در طی سالهای گذشته بوده است.تجارت دوجانبه بین آمریکا و عربستان با 16 درصد رشد نسبت به سال 2005م به رکورد 11/148 میلیارد ریال (معادل 49/39میلیارد دلار) دست یافت. این رقم در سال 2005م معدل 52/127 میلیارد ریال(4/34) بوده است. در این سال مازاد تراز تجاری دو طرفه، همچنان به نفع عربستان بوده است. این میزان با 17 درصد رشد نسبت به سال 2005م به 55/89 میلیارد ریال رسید. در سال 2005م این رقم حدود 42/76 میلیارد ریال بوده است. در این سال رقم صادرات عربستان به آمریکا نیز به 8/118 میلیارد ریال رسیده است. در سال 2005م هم این رقم 9/101 میلیارد ریال بوده است. طی همین مدت، ارزش صادرات آمریکا به عربستان با 6/14 درصد رشد نسبت به سال 2005م به 28/29 میلیارد ریال رسید. همچنین در سال 2007م، 7/226 میلیارد دلار صادرات عربستان را تشکیل می داده است.
-صادرات و واردات
این کشور در سال 2006م با واردات 64 میلیارد و صادرات 294 میلیارد دلار، دارای تراز تجاری مثبت 140 میلیارد دلار بود. بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی بانک جهانی، نسبت به صادرات کالاها و خدمات عربستان در سال 2005م بیش از 68/60 درصد از تولید ناخالص ملی این کشور را شامل می شد.نکته قابل تامل در صادرات کالاها و خدمات این کشور، کاهش بسیار محسوس آن در بعد از سال 1998م می باشد به گونه ای که این کشور در سال 1999م با کاهش 8/7 درصدی نسبت به سال قبل مواجه شد که این روند تا سال 2002م ادامه داشت اما از این سال به بعد ما شاهد رشد قابل توجه صادرات کالاها و خدمات این کشور بودیم. واردات کالاها و خدمات این کشور در سال 2005م، 38/26 درصد از تولید ناخالص ملی این کشور را تشکیل می داد. نوسان موجود در میزان رشد صادرات کالاها و خدمات در مورد واردات نیز صادق است. صادرات مواد غذایی در سال 2005م تنها 69/0 درصد از صادرات کالاهای این کشور به خارج را تشکیل می داد.در حالی که این میزان واردات مواد غذایی در سال مزبور بالغ بر 7/14 درصد مجموع واردات این کشور را تشکیل می داد. صادرات تولیدات کارخانه ای در سال 2005م.46/9 درصد از صادرات را تشکیل می داد در حالی که واردات تولیدات کارخانه ای این کشور در سال 2005م. 54/79 درصد از مجموع واردات این کشور را تشکیل می داد. وارد کنندگان عمده از عربستان شامل آمریکا، ژاپن، کره جنوبی، چین، سنگاپور و تایوان می باشند، نفت و فرآورده های نفتی از جمله عمده ترین محصولات صادراتی عربستان به این کشورها محسوب می شود. کشورهای عمده صادر کننده کالا به عربستان شامل آمریکا، آلمان، ژاپن، انگلیس و چین می باشند، ماشین آلات و تجهیزات، مواد غذایی، مواد شیمیایی وسایل نقلیه و پوشاک از جماه عمده ترین محصولات وارداتی عربستان از این کشورها است. در بین کشورهای منطقه، ایران نیز یکی از شرکای تجاری این کشور می باشد که بر اساس آمارهای ارایه شده از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، حجم مبادلات تجاری این دو کشور در سال 1384ه.ش بالغ بر 243 میلیون دلار بوده است که از این میزان 257 میلیون دلار صادرات ایران به عربستان و 243 میلیون دلار صادرات عربستان به ایران بوده است. اقلام عمده صادراتی ایران به عربستان شامل بنزن، کاتد و قطعات کاتد از مس، شمش آهن و فولاد، پسته، فرش، زعفران، سیمان پورتلند سفید و کفش بوده است و در مقابل، اقلام عمده وارداتی ایران از عربستان شامل پلیمرهای پروپیلن و سایر اولفین ها، اوره، پلی اتیلن ها، استایرن، پیگمان ها، رزین های اپواکسید، هیدراکسید سدیم و روغن های معدنی بوده است.
-صادرات نفت
صادرات نفت عربستان 90 تا 95 درصد کل صادرات این کشور و در بر گیرنده 40 درصد از تولید ناخالص داخلی است. صادرات نفت خام عربستان در سال 2004م برابر با 4/7029 هزار بشکه در روز بود که با کاهش 5/2 درصدی نسبت به سال 2005م مواجه بوده است. نکته قابل ذکر در مورد نفت عربستان میزان مصرف بالای فرآورده های نفتی این کشور در سال 2006م می باشد که با افزایش 9/6 درصدی نسبت به سال قبل، برابر با 6/1311 هزار بشکه در روز بوده است. از نظر میز ان مصرف، عربستان در میان کشورهای خاورمیانه بعد ایران در جایگاه دوم قرار دارد. لازم به یاد آوری است که نفت این کشور نقش اساسی در تولید انرژی مورد نیاز داخل کشور دارد به گونه ای که در سال 2005م بیش از 50 درصد از مجموع انرژی الکتریسیته مورد نیاز کشور از طریق استفاده از نفت تامین میشد. این کشور در سال 2006م. روزانه 1960 بشکه فرآورده های تصفیه شده را تولید می کند که از این میزان در سال 2006م روزانه در حدود 1278 هزار بشکه فرآورده های تصفیه شده نفتی را به دیگر کشورهای جهان صادر می کند که این میزان نسبت به ارقام موجود برای سال 2005م با کاهش 8/7 درصدی مواجه بوده است.
-خطوط لوله و پایانه های صادراتی
بخش عمده ای از نفت خام عربستان از طریق خلیج فارس و از منطقه ابقیق بارگیری و صادر می شود. پایانه های(اس التنوره) با ظرفیت روزانه 6 میلسیون بشکه و (راس الجمعیه) با ظرفیت روزانه 3 میلیون بشکه، در خلیج فارس و ینبوع با ظرفیت روزانه 3 میلیون بشکه در دریای سرخ، بزرگ ترین پایانه صادراتی این کشور به شمار می روند. خط لوله شرق-غرب(پترولاین) با ظرفیت انتقال روزانه 5 میلیون بشکه نفت خام، بزرگ ترین خط لوله عربستان است که در سال 1984م. اداره آن از شرکت موبیل گرفته و به شرکت آرامکو واگذار شد. این خط لوله، نفت سبک و بسیار سبک را به پالایشگاه های استان های غربی و پایانه صادراتی دریای سرخ انتقال می دهد تا از آنجا به بازارهای اروپا صادر شود. در کنار و به موازات آن خط لوله ینبوع-ابقیق با ظرفیت روزانه 290 هزار بشکه قرار دارد که مایعات گازی را برای استفاده در صنایع پتروشیمی به (ینبوع) انتقال دهد.
4-7- علوم و فناوری
کشور عربستان علیرغم برخورداری از منبع مالی عظیم، به علت موقعیت جغرافیایی، بافت قبیله ای، پایین بودن سطح فرهنگ و سواد توده های مردم و دور بودن از مراکز علمی پیشرفته جهان و ساختار حکومتی استبدادی و وابستگی شدید به امکانات غرب پیشرفت مورد نظر را در زمینه خود کفایی علمی و فنی نداشته و به طور کلی تا چند سال قبل، فعالیت محسوسی در این زمینه مشاهده نمی گردید. ولی در سال 1365 ه.ش مسئولین این کشور با تاسیس مرکزی تحت عنوان مرکز ملی علوم و فناوری، اقدام به توسعه و ارتقاء علوم و فناوری از طریق انجام تحقیقات علمی نمودند که بخشی از اهداف این مرکز به شرح زیر می باشد:
الف) هدایت برنامه های تحقیقاتی به منظور تامین نیازمندی های توسعه اقتصادی
ب) تاسیس سامانه مرکز اطلاع رسانی به منظور اطلاع از نیروی کار شاغل در زمینه علوم و فناوری.
پ )تاسیس آزمایشگاه های تحقیقاتی
ت) کمک به بخش خصوصی در رابطه با افزایش تولید صنعتی و کشاورزی به منظور رشد ناخالص ملی
ث) همکاری با سازمان های تحقیقاتی بین المللی
ج) تاسیس یک مرکز اطلاع رسانی داخلی و خارجی
چ) هماهنکی بین واحدها و سازمان های دولتی به منظور اجتناب از انجام تحقیقات موازی
این کشور در سال های اخیر ضمن استخدام کارکنان متخصص خارجی و بهره گیری از دانش و تجربیات آنها در امور صنعتی و علمی به پیشرفت هایی نایل گردیده به طوری که در حال حاضر 62 درصد از مدیران و کارگران حرفه ای دارای تحصیلات دانشگاهی می باشند،با وجود این اکثر مشاغل فنی و پیچیده توسط متخصصین خارجی اداره می گردد.
-پروژه های علمی، اختراعات و اکتشافات
عمده ترین پروژه های علمی و تحقیقاتی عربستان در طول بر نامه عمرانی پنج ساله دوم که با کمک متخصصین و تکنسین های خارجی انجام شده به شرح زیر می باشند:
-استفاده از رادیو ایزوتوپ ها در صنایع نفت و کشاورزی
-مطالعات لازم در زمینه کشف معادن مختلف از جمله طلا، مس، سرب، فسفات و به خصوص اورانیوم
- احداث کارخانه تولید تجهیزات رایانه ای
-ایجاد تاسیسات صنایع سنگین از جمله ذوب آهن
-بهره برداری از انرژی خورشیدی به منظور تولید نیرو با همکاری فرانسه و آمریکا
-تصمیم به ساخت نخستین راکتور اتمی به منظور انرژی و شیرین کردن آب دریا توسط دانشگاه نفت و معادن عربستان با استفاده از متخصصین هندی
-بررسی طرح ایجاد یک مرکز انرژی لتمی توسط کمیته ای متشکل از وزارتخانه های مختلف به ریاست وزیر دفاع در اواخر سال 1359ه.ش
-اقدامات وسیع با مشارکت کشورهای مختلف از جمله ژاپن و آمریکا به منظور ایجاد صنایع پتروشیمی در طول برنامه عمرانی چنج ساله چهارم با اختصاص حدود 4 میلیارد دلار
- تشکیل سمینارهایی، پیرامون استفاده از رایانه برای تجزیه و تحلیل جنبه های مختلف ژئوفیزیک و جغرافیا و بررسی در مورد کاربرد تصاویر ماهواره ای به منظور کشف منابع آب و معادن فلزات و تعیین مشخصات خاک
شهرک علوم و فنون و فناوری ملک عبدالعزیز:این شهرک یک سازمان علمی است و به طور رسمی گزارش کار خود را مستقیما به نخست وزیر و یا به وزیر مخابرات و فناوری اطلاعات می دهد. ستاد آن در ریاض واقع است و شعبات آن در شهرهای مختلف عربستان می باشد. این شهرک در سال 1327ه.ش تاسیس شده و تحت نظر یک هیات بلند پایه متشکل از کمیته کنترل و بازرسی به کار خود ادامه می دهد. این شهرک قبلا مستقل عمل می نمود ولی از زمان تغییر کابینه در سال 1382ه.ش این شهرک زیر نظر وزارت مخابرات و فناوری اطلاعات اداره می شود. ریلست این شهرک بر عهده دکتر صالح بن عبدالرحمن العذل می باشد.
بودجه فعالیت های تحقیقاتی: عربستان بودجه مشخصی را جهت برنامه های تحقیقاتی و فناوری اختصاص نداده و فعالیت این بخش در جوار بخش های دیگر صورت می گیرد.
4-8-گردشگری
اگرچه عربستان از مقاصد اصلی گردشگری در خاورمیانه می باشد؛ اما بر خلاف سایر مناطق جهان، رشد گردشگری این کشور به سبب افزایش تسهیلات رفاهی نبوده است؛ بلکه گردشگری عربستان صرفا جنبه مذهبی دارد. این مواهب، با وجود مشکلات عدیده، صنعت گردشگری این کشور را تضمین می کند. بنابراین این کشور از جمله پیشروان این صنعت در خاورمیانه می باشد بر اساس آمارهای منتشره از سوی سازمان جهانی گردشگری، تعداد ورود گردشگران به عربستان در سال 2005م بالغ بر 1/9 میلیون نفر بود که این کشور را از حیث جایگاه گردشگری ؛ در منطقه خاورمیانه در رتبع اول و بالاتر از مصر قرار داده است. سهم عربستان از ورود گردشگران خارجی در منطقه خاورمیانه رقم چشمگیر 3/23 درصد در سال 2005م بوده است. میزان درآمدهای ناشی از ورود گردشگر در سال مورد نظر، 11/6 میلیارد دلار بئد که 38/3 درصد از مجموع صادرات این کشور را شامل می شد. اما از سوی دیگر، خروج گردشگر از این کشور، سالانه هزینه ای بالغ بر 76/3 میلیارد دلار را بر اقتصاد این کشور تحمیل می کند که رقم مذبور 75/4 درصد از واردات این کشور را شامل می شد. عربستان دارای ویژگی های گردشگری فراوانی است که از مهم ترین آنان می توان به مهمان نوازی مردم، هوای نسبتا خوب در جنوب کشور در فصل تابستان ، در مناطق مرکزی در فصل زمستان، وجود سواحل زیبا و دشت ها و صحراهای چشم نواز، مراکز پیشرفته برای انجام ورزش های آبی و همچنین آب و هوای دریای سرخ اشاره کرد. این ویژگی ها فضای گسترده ای را برای فعالیت، استراحت و تفریح فراهم آورده است. علاوه بر این آثار فرهنگی و تاریخی این کشور نیز جاذبه های خاص خود را برای گردشگران کشورهای مختلف جهان دارد. در حال حاضر 3 میلیون شهروند عربستان به علاوه شمار زیادی از شهروندان خارجی مقیم کشور، تعطیلات خود را همه ساله در خارج کشور می گذرانند. از این رهگذر چیزی در حدود 30 میلیارد ریال یعنی 15 درصد از سود صادراتی نفتی، زیان به درآمد این کشور وارد می شود. علاوه بر این که اقتصاد عربستان نیز در سایه این مساله ضربه زیادی را تحمیل می شود و ضمن از دست دادن قدرت خرید داخلی و نتیج حاصل از کسب درآمدهای بیشتر ، موجب از دست رفتن فرصت های شغلی زیاد نیز می شود. در مجموع، گردشگری در عربستان به سه بخش عمده تقسیم می شود:1)گردشگران داخلی 2) بازدید کنندگان تجاری 3) شرکت کنندگان در مراسم زیارت و مناسک حج. باتوجه به اینکه هر سال متجاوز از چند صد هزار نفر برای مناسک حج و زیارت به این کشور سفر می کنند. در تمام شبانه روز مامورین مربوط ضمن آشنایی به وظایف خاص خود با دقت و سرعت در تمام مراحل موجبات تسهیل انجام مناسک و سایر اعمال زیارتی را جهت رفاه و آسایش حجاج فراهم می کنند. وزارت حج و اوقاف این کشور به تدریج اقدامات لازم را برای احداث بناهای مورد احتیاج و فراهم نمودن سایر وسایل مورد نیاز انجام می دهد. از جمله کارهایی که در این زمینه انجام شده تاسیس سه مرکز نمونه برای حجاج است که دو مرکز در جده و دیگری در بندر ینبوع واقع است. این مراکز را اصطلاحا شهر حجاج(مدینه الحجاج) می نامند. این شهرها شامل مراکز و ساختمان هایی است که وسسایل مورد نیاز حجاج در آنها دایر شده است. از مراکز موجود در جده یکی در کنار فرودگاه جده و دیگری در کنار بندر جده ایجاد شده و محل اقامت حجاجی است که با هواپیما و یا کشتی مسافرت می کنند. دولت عربستان بخشی از درآمد سالیانه خود را از محل عوارضی که کلیه حجاج می پردازند، تامین می کند، به این معنی که کلیه حجاج مبلغ 84 ریال بابت عوارض ورود باید بپردازند. علاوه بر مبلغ فوق 35 ریال بابت هزینه رفت وآمد به عرفات،300 ریال بابت چادر،25/11 ریال بابت رفت و آمد به مکه و جده 25/1 101 ریال بابت هزینه رفت و برگشت به مدینه با اتومبیل از کلیه حجاج دریافت می شود.

نیروی کار

[ بازگشت به ابتدای صفحه ]


جمعیت فعال واجد شرایط کار در عربستان 656300 نفر می باشد که از این تعداد 6163000 نفر جمعیت شاغل و 400000 نفر جمعین بیکار را تشکیل می دهد. عربستان طرحی با نام سعوده(سعودی ساز) دارد که بر اساس آن می بایست تمام موسسات و سازمان ها ابتدا نیازهای خود به نیروی انسانی را از افراد بومی تامین کننده و به تدریج متخصصان عربستانی جای متخصصان خارجی را بگیرد. ایجاد پنج شهرک بزرگ اقتصادی در این کشور در راستای طرح های اشتغال زا می باشد. بر اساس آمارهای ارایه شده، نزدیک به 27 درصد جمعیت کشور عربستان را مهاجران دیگر کشورها تشکیل می دهند. اغلب کارگران ماهر و نیمه ماهر و مشاوران اقتصادی و انتظامی عربستان از کشورهای آسیایی و عرب می باشند. 3/37 درصد از جمعیت عربستان را گروه سنی 14-0 سال تشکیل می دهند که با رشد 4 درصدی، جوان بودن جمعیت را در این کشور مسلم می سازد. بالا بودن میزان رشد جمعیت و جوان بودن آن موجب شده تا تقاضا برای کار به عنوان یک پدیده اجتماعی آثار و پیامدهای مهم اقتصادی و سیاسی داشته باشد. سالیانه حدود 247 هزار جوان مذکر در سن کار قرار می گیرند که این میزان در میان زنان 500 هزار نفر برآورد می شود. نرخ بیکاری آشکار در مجموع 8/8 درصد و بیکاری پنهان 25 درصد است. اما عوامل که در ایجاد این شرایط اجتماعی موثر بوده عبارتند از:
- توجه به آموزش عالی و تحصیلات در سال های دهه 80م به بعد که باعث هجوم جوانان به دانشگاه ها و تحصیل در دانشگاه های خارج از کشور شده است.
- -وابستگی به نیروی کار خارجی و رفاه نسبی جامعه عربستان پس از کشف نفت باعث شد تا عربستان برای انجام پروژه های اقتصادی و خدماتی از نیروی کار خارجی ارزان قیمت استفاده کند.عدم رغبت جوانان در اشتغال به امور صنعتی-خدماتی و انتظامی و فقدان برنامه ریزی در محافل و مراکز آموزشی برای تربیت نیروی کار بومی، باعث رویگردانی جوانان عربستان از اشتغال در مراکز صنعتی و خدماتی شده است.
- بالا بودن میزان مشاغل دولتی که اغلب مشاغل کاذب است و دولت عربستان برای حل مشکل کار جوانان بومی با پرداخت هزینه های گزاف رفاهی، بهداشتی و خدماتی آن را به وجود آورده است.
- نرخ پایین رشد کار در صنعت که متاثر از سپردن مشاغل فوق الذکر به کارگران خارجی است
- نرخ اندک ایجاد شغل در بخش نفت
- وجود مشاغل گسترده فامیلی در بخش خدمات، مشاغلی که توسط دوستان و خویشاوندان به وجود آید.
- وابستگی شدید به نیروی کار خارجی به دلیل هزینه کم.
- روند کند اصلاحات برای ایجاد و تشویق بخش خصوصی .
- عدم بودجه گذاری کافی در بخش آموزش و خدمات پزشکی در طول همان دوره
- شکست در ایجاد نظام اخلاق کاری که در کنار آموزش به شیوه یادگیری طوطی وار،نتوانست جوانان این کشور را برای بازار کار آماده کند.
یکی از راهکارهای دولت برای حل بحران بیکاری، سعودی سازی است، یعنی اینکه شاغلان عربستانی جایگزین شاغلان خارجی شوند. مقامات عربستانی به خارجی ها اجازه نمی دهند که در بیش از 30 دسته شغل فعالیت کند.چنین روندی نارضایتی پیمانکاران و سرمایه گذاران را نسبت به طرح سعودی سازی و اعمال محدودیت بر صدور روادید برای کارگران خارجی را به همراه آورده است. در بیست سال اخیر،دولت عربستان در قالب طرح های پی در پی توسعه پنج ساله، سرمایه گذاری های هنگفتی را در بخش بهداشت و آموزش انجام داده است، در نتیجه این سرمایه گذاری هم اکنون 80 درصد از مردان و 77 درصد از زنان عربستانی با سواد هستند. بازار کار عربستان به شدت به 6 میلیون شاغل کارگر خارجی متکی است که عمدتا آسیایی تبار بوده و حقوق بسیار پایینی دریافت می کنند.آمارهای غیر رسمی میزان مردان بیکار عربستانی را 20 درصد اعلام می کند، حال این که تنها 10 درصد از زنان واجد شرایط اشتغال در این کشور شاغل هستند.تاکنون سیاست سعودی سازی که بر استخدام افراد بومی تاکید دارد، نتوانسته مشکلات را حل کند، دلیل عمده آن هم این بوده که عربستانی ها با حقوق پایین کار نمی کنند.
4-10-ارتباطات و حمل نقل
به علت وسعت سرزمینی و حاکم بودن وضعیت بیابانی بر قسمت عمده این کشور، راه های زمینی این کشور توسعه نیافته است. راه های زمینی عربستان در سال 2002م حدود 146524 کیلومتر بوده که شهرهای اصلی را به هم متصل می کند. همچنین یک پل ارتباطی بین عربستان و بحرین به طول حدود 25 کیلومتر در سال 1986م ساخته شده است. کل راه آهن عربستان نیز 1390 کیلومتر می باشد که شهرهای ایالت شرقی را به پایتخت متصل می نماید. عربستان دارای بنادر مجهز و مهمی مانند، جده، دمام، ینبوع، جیزان و الجیل، جبیل و بندر نفتی راس التنوره و چندین بندر کوچک و محلی می باشد. ارتباطات هوایی داخلی و بین المللی این کشور توسط شرکت های هواپیمایی عربستان و سایر کشورها صورت می گیرد. سالانه میلیون ها تن از خارجیان به ویژه حدود 5/2 میلیون نفر مسلمان برای مناسک حج و زیارت به این کشور مسافرت می نماید. ارتباطات در عربستان توسط دولت نظارت می گردد.
کل فرودگاه های این کشور توسط 77 واحد است که از میان آنها، 32 فرودگاه دارای باندی با طول 3 کیلومتر،15 فرودگاه دارای باندی به طول بیش از 4/2 کیلومتر، 30 فرودگاه دارای باندی به طول بیش از 5/1 کیلومتر، 2 فرودگاه دارای باندی بالاتر از 914 مترو 2 فرودگاه نیز دارای باندی کمتر از 914 متر می باشد.
4-11-عربستان و سازمان تجارت جهانی
در آذر ماه سال 1384 ه.ش نمایندگان سازمان تجارت جهانی در ژنو به حضور عربستان در سازمان تجارت جهانی رای دادند. روند ورود عربستان به سازمان تجارت جهانی روندی طولانی بود. ریاض از سال 1993م. بر درهای این سازمان می کوفت و منتظر ورود ب.د. این انتظار با مذاکرات پش پرده طولانی و دشواری هم همراه بود.عربستان با داشتن 25 درصد ذخایر نفتی جهان، تاثیر زیادی بر قیمت مهم ترین منبع طبیعی جهان و نقشی مهم در توازن تجاری هر کشوری دارد. پس به همین دلیل بوده که مذاکره کنندگان تجاری تلاش کردند. مشکلات جدی این روند را علنی نکرده و در پایان آن، این مشکلات را هم نادیده بگیرند. عربستان همچنین از مهره های اصلی مهم ترین کارتل دنیا یعنی اوپک است. ماموریت اوپک اختصاص سهمیه هایی به اعضا و کنترل قیمت ها است. اما این کار در آمریکا و اروپا یک توطئه غیر قانونی تلقی می شود. در گذشته واشنگتن حداقل تلاش می کرد از سیاست های ضدتری برای مقابله با کارتل ها در حوزه های دارو، اورانیوم و شیشه استفاده کند. اما درباره اوپک، آمریکا و دولت های دیگر سال ها است که اجازه داده اند این سازمان به سیاست خود ادامه دهد و هیچگاه از مذاکرات سازمان تجات جهانی برای مقابله با این سیاست هااستفاده نکرده اند. این در حالی است که یکی از پیش شرط های عضویت عربستان یا هر کشور دیگری در سازمان تجارت جهانی، عقد قرار دادهای دوجانبه با 40 دولت عضو از جمله اروپایی ها و واشنگتن است.آمریکا و اتحادیه اروپا به این دلیل برای تغییر ساختار اقتصادی عربستان فشار زیادی وارد نمی کنند که این کشور در قلب یک منطقه آماده برای زلزله سیاسی واقع شده است. اما ناظران این سازمان به نحوه برخورد آمریکا و اروپا با عضویت عربستان در سازمان تجارت جهانی، انتقادات زیادی وارد کرده اند.

  [ بازگشت به ابتدای صفحه ]

طراحی سایت